هونەرمەند شەوکەت ڕەشید

هونەرمەند شەوکەت ڕەشید (١٩٣٠ – ١٧/٤/١٩٩١)
ژەنیار، ئاوازدانەر، گۆرانیبێژ و قسەخۆش..!
ئەو هونەرمەندەی تا دوا هەناسەی بەردەوام بوو لە خزمەتی هونەری موزیک و گۆرانی!

زۆر دەگمەنن ئەو کەسایەتییانەی کە هەموو ژیانی خۆیان دەبەخشن بە گەلەکەیان؛ بەردەوام وەک مۆم دەسووتێن و تیشکی ڕووناکییان بۆ دەوروبەریان دەبێت و خۆیان لێی بێبەش دەبن. هونەرمەند شەوکەت ڕەشید یەکێکە لەو هونەرمەندە فرەبەهرانەی دڵسۆزانە، خەمخۆرانە، هەمیشە خۆبەخشانە و بێ پشوودان لە خزمەتی ئەو ڕێبازەدا بوو کە هونەری موزیک و گۆرانیی کوردییە. تا دوا ساتەکانی ژیانی، ڕێبوارێکی ماندووینەناس و بەئەمەکی ڕێگای هونەر بوو وەک موزیکژەن، گۆرانیبێژ، فێرکار، ئاوازدانەر، ئامادەکار و دابەشکاری موزیک.

ژیانی هونەری

ژیانی هونەریی هونەرمەند شەوکەت ڕەشید لێوانلێو بووە لە کاری هونەری، خزمەتکردن، فێرکردن و بەخششی هونەری لە شارەکانی کەرکووک، سلێمانی و کۆیە. هەرچەندە خودی هونەرمەند بە توانا و کارە هونەرییەکانی بوونی خۆی سەلماندووە، ناو و کەسایەتیی هونەریشی لە یادەوەریماندا و لە خانەی موزیک و گۆرانیدا بە پیرۆزی دەمێنێتەوە.

گەڕەکی مەڵکەندی

یەکێک لە گەڕەکە دێرینەکانی شاری سلێمانی و شوێنی لەدایکبوونی هونەرمەندان (شەوکەت ڕەشید، عوسمان عەلی و حەمەی نێرگز)ە، هەروەها شوێنی گەورەبوون و گەشەکردنی هونەرمەند و مامۆستا (ئەنوەر قەرەداخی)یە لە بواری هونەردا.

هونەرمەند (شەوکەت ڕەشید عیزەت عەبدوڵڵا هەمزە ئاغای بابان) لە خێزانێکی هەژار و هونەردۆستدا کە پێکهاتبوون لە (حەوت خوشک و چوار برا)، لە ساڵی (١٩٣٠) لە گەڕەکی مەڵکەندی هاتووەتە دنیاوە. خۆی براگەورەی براکانی بووە بە ناوەکانی (سەلاح، ئەنوەر، فوئاد و ئازاد).

بۆ دەڵێم خێزانێکی هونەردۆست؟ لەبەر ئەوەی (ڕەشید عیزەت)ی باوکی، فەرمانبەری میری بووە و سەلیقەی هونەریشی هەبووە؛ شمشاڵژەنێکی باش و بەتوانا بووە و شمشاڵێکی ڕەنگ زەردی جوانی هەبووە، هەر کات خۆی سەلیقە و زەوقی هەبووایە شمشاڵی بۆ منداڵەکانی ژەنیوە(١).

ئەو هەستە هونەرییە و سۆزە شیرینەی شمشاڵەکەی باوکی، کاریگەریی لەسەر هەردوو برا (شەوکەت و سەلاح ڕەشید) داناوە. هونەرمەند سەرنجی دەخستە سەر شمشاڵژەنینی باوکی تا دەست و پەنجە و سینەی پڕهەناسەی بە شمشاڵژەنین ڕابهێنێت. شەوکەت ڕەشید لە ناوەڕاستی ساڵانی سییەکان دەخرێتە بەر خوێندن؛ منداڵێکی ڕووخۆش و سیمابەخەندە بووە و لەو کاتەوە هەست بە توانا و بەهرەی دەنگخۆشی لەودا کراوە. لەناو پۆل و گۆڕەپانی قوتابخانەکەیدا زۆرجار گۆرانییان پێ گوتووە؛ هەرچەندە لە سەرەتاوە لەبەر ئەوەی شەرمی کردووە کارێکی دژوار بووە بۆی، بەڵام بە هاندانی مامۆستاکان و هاوڕێکانی شەرمی وەلاناوە و سروود و گۆرانیی بۆ قوتابیان و مامۆستاکانی گوتووە. ئاستی خوێندەواریی هونەرمەند تەنها قۆناغی شەشەمی سەرەتایی بووە و تەواوی کردووە، دواتر شانی خستووەتە بەر کارکردن و لە قوتابخانە و خوێندن دوورکەوتووەتەوە.

هونەرمەند کاتێک تەمەنی دەبێتە (١٨) ساڵ، واتە ساڵی (١٩٤٨)، بانگهێشت دەکرێت بۆ سەربازی (دیارە لەو سەردەمەدا ئەو سەربازیکردنە بە زۆرەملێ بووە) و ڕەوانەی شاری کەرکووکی دەکەن. پۆشاکی سەربازی دەپۆشێت و لە گۆڕەپانی مەشقکردندا پرسیار لە سەربازەکان دەکرێت کە کێ خوێندەواریی هەیە؛ هونەرمەند یەکێک دەبێت لەو سەربازانەی کە خوێندەواریی هەیە. دوای جیاکردنەوەیان، هونەرمەند شەوکەت ڕەشید داوا دەکات ڕەوانەی تیپی (جوق و مۆسیقای سەربازی)ی بکەن، لەبەر ئەوەی حەز و ئارەزووی لە مۆسیقا هەبووە. داواکەی پەسەند دەکرێت و دەبێت بە یەکێک لە ئەندامانی تیپی جوق و مۆسیقای سەربازی و درێژە بە مەشقکردن و فێربوونی ئامێرە مۆسیقییەکانی وەک (کلارنێت، نای، ساکسفۆن، عوود، باڵەبان، تەپڵ و جومبوش) دەدات. ڕۆژ بە ڕۆژ توانا و بەهرە هونەرییەکەی زیاتر دەردەکەوێت؛ ئەندامێکی چالاکی تیپەکە دەبێت و بە عەشقەوە کارەکانی ئەنجام دەدات و سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت، تا دەگاتە پلەی سەرپەرشتیاری تیپی جوق و مۆسیقای سەربازی. هونەرمەند شەوکەت ڕەشید کەسێکی خۆپەرست نەبووە، بەڵکوو خولیای ئەوە بووە ئەو فێربوون و زانیارییانەی پەیدای کردووە تەنها بۆ خودی خۆی نەبێت، بەڵکوو بە پەرۆشەوە هەوڵی دەدا چەندین کەس فێری مۆسیقا بکات.

ساڵانێکی زۆر لە شاری کەرکووک دەمێنێتەوە و زیاتر ڕۆدەچێتە ناو ڕۆحی مۆسیقاوە و شارەزاییەکی باش لە ئامێرەکانی (کلارنێت، جومبوش و عوود)دا پەیدا دەکات و دەبێتە ژەنیارێکی بەناوبانگ لە شاری کەرکووک و سلێمانیدا.

وەک هونەرمەندێکی ژەنیاری لێهاتوو دەردەکەوێت و هەر لە منداڵییەوە بەهرەی دەنگخۆشیی هەبووە، بۆ مەبەستی تۆمارکردنی گۆرانی ڕوو دەکاتە ڕادیۆی کوردیی بەغدا. نووسەر و بێژەری بەتوانا (کەمال ڕەئووف محەمەد ١٧/١/١٩٤٢ – ٣٠/٩/٢٠١٨) ئاماژە بە یەکەم ڕۆژی تۆمارکردنی گۆرانی لە ڕادیۆ دەکات و دەڵێت: «بۆ یەکەمین کەڕەت لە ڕۆژی شەممە (١/٢/١٩٥٨) سترانی لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا بڵاوکردووەتەوە». بەپێی زانیاریی مامۆستا و هونەرمەند (باکووری ٥/١١/١٩٢٨ – ٢/١١/٢٠٢٢) کە نووسیویەتی، دەڵێت: «یەکەم گۆرانی بەناوی (چاوی کاڵت دڵ ئەفڕێنێ) بووە، و دواتر لە دوای ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ەوە لە ئاهەنگەکانی سلێمانی، کەرکووک و بەغدادا وەک کلارنێتژەن و سترانبێژ دەرکەوتووە»(٢).

هونەرمەند لەو کاتانەی لە تیپی جوق و مۆسیقای سەربازی و مەشقکردن لەسەر ئامێرە مۆسیقییەکاندا بوو، لە هەمان کاتیشدا ئاستی خوێندەواریی خۆی بەهێز کرد تا بڕیاری دا بەشداریی تاقیکردنەوەی دەرەکی (خاریجی) بکات. مامۆستا و هونەرمەند و نووسەر باکووری نووسیویەتی: «زیرەکایەتی و چوستوچالاکیی هونەری، چ لە چوارچێوەی جوقی عەسکەریی کەرکووک و چ لەو تیپە مۆسیقییانەی بەشداریی تێدا کردبوون، بووە هۆی قبووڵکردنی لە بەڕێوەبەرایەتیی پەیمانگای هونەرە جوانەکانی بەغدا، تا شەوکەت ڕەشید وەک (قوتابییەکی خاریجی) تاقیکردنەوەی وەزاری ئەنجام بدات، تاقیکردنەوەکەشی کرد و بە پلەی نایاب (امتیاز) بڕوانامەی وەرگرت لە ساڵی (١٩٦٧ – ١٩٦٨)دا»(٣).

لە هەمان ساڵدا کە بڕوانامە بەدەست دەهێنێت، واتە (١٩٦٨)، هونەرمەند دەچێتە تەلەفزیۆنی کەرکووک و یەکەم گۆرانیی بەناوی (کاڵێ هەی لیمۆ) تۆمار دەکات.

کۆمەڵی هونەر و وێژەی کوردی – مەڵبەندی گشتیی سلێمانی، لە ساڵی (١٩٦٩)دا دادەمەزرێت و لە ڕێکەوتی (٣١/١٢/١٩٦٩)دا لەلایەن وەزارەتی ناوخۆی ئەو سەردەمەوە مۆڵەتی کارکردنیان پێ دەدرێت. ئامانجی ئەم کۆمەڵەیە هەوڵدان بوو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی زانستیی هونەرمەندان و نزیکبوونەوەی بەهرەداران لە هونەر و وێژە، لە پێناوی خزمەتکردنی هونەر و وێژەیەکی ڕەسەن بە شێوەیەکی تایبەتی و هونەرێکی جیهانی بە شێوەیەکی گشتی. لەم چوار بەشە سەرەکییە پێکهاتبوو: (بەشی گۆرانی، مۆسیقا و هەڵپەڕکێ؛ بەشی نواندن؛ بەشی وێژە؛ بەشی هونەری شێوەکاری).

هونەرمەند شەوکەت ڕەشید یەکێک بوو لە دەستەی دامەزرێنەران و ئەندامێکی چالاکی کۆمەڵی هونەر و وێژەی کوردی. ئەم تیپە گەلێک بەرهەمیان لەسەر شانۆ و تەلەفزیۆن پێشکەش کرد. ئەندامانی بەشی گۆرانی و مۆسیقا و هەڵپەڕکێ بریتی بوون لە: (شەوکەت ڕەشید، نامدار قەرەداخی، سەلاح ڕەشید، عەلی حەمەڕەزا، حەمەسەعید عەبدوڵڵا، شێرکۆ عادل، هوشیار کەمال). گۆرانیبێژەکانی تیپی ناوبراو پێکهاتبوون لە هونەرمەندان: (عوسمان عەلی ١٩٤٤ – ٢١/٦/٢٠٠٥)، (حەمەی نێرگز ١٩٤٤ – ٢٣/٩/٢٠١٣)، (سەلاح مەجید ٨/٣/١٩٥١)، (ئیبراهیم سەعید ناسراو بە بلەی سەعە کەڕ ١٩٤٢ – ١/٩/٢٠١٠) و... تاد.

سەبارەت بە سەرەتاکانی کۆمەڵ و هونەر و وێژەی کوردی و ئەو ڕۆحی هاوکارییەی هونەرمەند شەوکەت ڕەشید بۆ دەوروبەرەکەی هەیبوو، مامۆستا و هونەرمەند (نامدار قەرەداخی، ١٩٥١ هەڵەبجە) دەڵێت:
«سەرۆکی کۆمەڵ، هونەرمەندی کۆچکردوو (ئەحمەد دەنگ گەورە ٦/٦/١٩٣٠ – ٢٢/١٢/٢٠٠٤) بوو. دەستەی بەڕێوەبردنی کۆمەڵ بریتی بوون لە (نووری وەشتی ١٩٣٥ – ١٢/٥/٢٠٠١)، (تەها خەلیل ١٩٤٠ – ١٧/١١/٢٠١٠)، نەوزاد مەجید، شەوکەت ڕەشید و (جەلال کۆچەر ١٩٤٣ – ٣/٣/١٩٩٣) و کەسانی تریش بوون. دواتر هەندێک لەوانە دوور کەوتنەوە؛ بۆ نموونە هونەرمەندی کۆچکردوو شەوکەت ڕەشید، چونکە لە کەرکووک لە تیپی جوق فەرمانبەر بوو، دوو ژنیشی هەبوو (ماڵێک لە سلێمانی و ماڵێکی دیکەی لە کەرکووک بوو)، بۆیە نەیتوانی تا کۆتایی لەگەڵماندا بمێنێتەوە. بەڵام هەرگیز نابێت ئەوە لەبیر بکەم کە هونەرمەندان بە گشتی و کۆچکردوو شەوکەت ڕەشید بە تایبەتی زۆر بە گەرمی باوەشیان بۆ کردمەوە و فەرموویان لێ کردم و هانیان دام؛ لەناو تیپەکەدا جێگەیان بۆ کردمەوە و دەستیان گرتم. جگە لە لایەنی هونەری لە لایەنی ڕۆحییشەوە کاک شەوکەت یارمەتیی داوم، چونکە هیچی وام نەدەزانی کەچی لەو تیپەدا بەشدارییان پێ کردم. هەمیشە دەڵێم قەرزاری ئەوم وەک گەنجێک کە خۆم کرد بە ژووری کۆمەڵدا و گوتم دەمەوێت ببم بە ئەندام. ئەو کاتە کاک شەوکەت سەرۆکی تیپەکە بوو، بە شێوەیەک فەرموو فەرمووی لێ کردم، بە ڕوویەکی خۆش و پێکەنین و بەو ڕەفتارە جوانەی شەرمەکەی شکاندم و گوتی: کەمانەکەت دەربکە و لەگەڵماندا بەشدار بە! ئەم ڕەفتارەی ئەوەندەی تر منی هاندا کە بەردەوام بم»(٤).

هونەرمەند شەوکەت ڕەشید وەک ئاوازدانەر، موزیکژەن، گۆرانیبێژ، موزیکزان و نۆتەزان، برەوی بە ڕێگای پیرۆزی هونەر دا و خزمەتێکی بێوێنەی بە هونەری موزیک و گۆرانیی میللەتەکەی کرد. ئاوازی بۆ زۆر لە هونەرمەندان داناوە وەک: (ئیبراهیم خەیات، عوسمان عەلی، حەمەی نێرگز، سەلاح ڕەشید، سەلاح مەجید، حەمە جەزا و کامەران عومەر). کارە هونەرییەکانی وەک موزیکژەن، گۆرانیبێژ، ئامادەکار و دابەشکاری موزیک لە چەند تیپێکی مۆسیقادا چڕ کردبووەوە؛ ناوبراو ئەندامی شانازیی تیپی مۆسیقای کۆمەڵ و هونەر و وێژەی کوردی، تیپی مۆسیقای بێکەس و تیپی مۆسیقای سۆلاڤ لە شاری کەرکووک، هەروەها تیپی باواجیی کۆیە بووە.

هونەرمەند شەوکەت ڕەشید و تیپی مۆسیقای سۆلاڤ...

هونەرمەند بەهۆی ئەو ناو و ناوبانگەی وەک موزیکژەنێکی بەتوانا پەیدای کردبوو، هاوکات بەهۆی کارەکەیەوە لە شاری کەرکووک، دۆستایەتی و هاوڕێیەتیی لەگەڵ هونەرمەندانی ئەو شارەدا دروست کرد. لە ساڵی (١٩٥٨)دا (تیپی مۆسیقای بێکەس) لە شاری کەرکووک دادەمەزرێت؛ ماوەیەک هونەرمەند شەوکەت ڕەشید بووەتە ئەندامی تیپی ناوبراو، دواتر بووەتە ئەندام لە تیپی مۆسیقای سۆلاڤ. یەکێک لە هاوڕێ دێرینەکانی هونەرمەند، موزیکژەن و شاعیر (ڕەمەزان زامدار) دەڵێت:
«هونەرمەند شەوکەت ڕەشید لە ساڵی ١٩٦٤ هات بۆ تیپەکەمان، منیش یەکسەر کردم بە ئەندام لە تیپی مۆسیقای سۆلاڤ. جگە لە من و شەوکەت ڕەشید، ئەم هونەرمەندانەشمان لەگەڵدا بوو: (عەبدولئیلا محێدین، سەلاح سەرراج، سەردار فەتاح، سەلاح ڕەشید، ئەنوەر تاهیر کۆیی، حەمەڕەزا و قادر مەردان)، لە دواییشدا شەوکەت ڕەشید بوو بە سەرۆکی تیپەکە. هونەرمەند هاوکاری و بەشداریی لە چالاکییەکانی تیپە مۆسیقییەکانی شارەکانی هەولێر، سلێمانی و کۆیەدا کردووە، هەروەها ئەندامێکی چالاکی تیپی مۆسیقای تەلەفزیۆنی کەرکووکیش بوو»(٥).

هونەرمەند جگە لە بەهرە و توانای ژەنینی ئامێرەکانی موزیک و دەنگە خۆشەکەی، یەکێک بوو لەو کەسایەتییە قسەلەگوێ، نوکتەباز، خۆشمەشڕەب و کۆڕگەرمکەرانەی دۆست و یاران و هاوڕێیانی. ئەو خەسڵەتانە بووبوونە هۆی ئەوەی کە هەمووان خۆشیان بوێت و هەمیشە بە چاوی ڕێز و حورمەتەوە لە شەوکەت ڕەشید بڕوانن. لە ساڵی (١٩٦٧)دا لە چەند ئاهەنگێکی ماڵانی هونەرمەندی نەمر (حەسەن زیرەک) لە شاری سلێمانی، وەک ژەنیار لەگەڵ هونەرمەندانی وەک (ویلیەم یوحەننا، عەزۆلەی تەپڵ، سەلاح ڕەشیدی برای، حەسەنی نەی) بەشدار بووە؛ یەکێک لەو ئاهەنگانەی هونەرمەند حەسەن زیرەک لە ماڵی خودی هونەرمەند شەوکەت ڕەشید ساز کرا بوو.

دەکرێت ئەو زانیارییەش بخەینە ڕوو کە لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی پێشوودا، هەردوو هونەرمەندی برا (محەمەد و حەسەنی ماملێ) بە سەردان هاتوونەتە شاری سلێمانی؛ بە هاوکاریی هونەرمەندان شەوکەت ڕەشید، سەلاح ڕەشید، ویلیەم یوحەننا و ئیبراهیم خەیات، کاسێتێک بۆ هونەرمەند محەمەدی ماملێ لە ماڵی (غەریبە قەڵەو) تۆمار دەکەن.

لە دوای بەیاننامەی ١١ی ئاداری ١٩٧٠، بارودۆخێکی لەبار بۆ دنیای ئەدەب و هونەر دێتە کایەوە و چالاکیی هونەری (گۆرانی، مۆسیقا و شانۆگەری) لە گەشەسەندندا دەبێت. هونەرمەند شەوکەت ڕەشید وەک ژەنیارێکی کارامە، چالاک و پڕوزە، لەتەک هونەرمەندانی تیپی باواجیی کۆیە لە شارەکانی کۆیە و سلێمانی چەندین ئاهەنگ دەگێڕن؛ لەوانە ئاهەنگی جەژنی نەتەوەیی نەورۆزی (١٩٧٠) لە یانەی فەرمانبەرانی سلێمانی، هەروەها لە ڕێکەوتی (١٩/٧/١٩٧٠) لە یانەی فەرمانبەرانی کۆیە.

لە لایەن کۆمەڵی هونەر و وێژەی کوردی – مەڵبەندی گشتیی سلێمانییەوە، هەندێک لە هونەرمەندانی تیپی مۆسیقای باواجیی کۆیە بانگهێشت دەکرێن بۆ شاری سلێمانی؛ لە هۆڵی ئامادەیی سلێمانیی کچان بۆ ماوەی (١٠) دە ڕۆژ لە (١٣/٩/١٩٧٠)دا هونەرمەندانی کۆمەڵی هونەر و وێژەی کوردی و باواجی ئاهەنگ دەگێڕن. هونەرمەند شەوکەت ڕەشید یەکێک بوو لە ئەندامانی شانازیی نێوان تیپە مۆسیقییەکان، لەگەڵ هونەرمەندان: (نامدار قەرەداخی، جان تۆماس جانۆ، زاهیر محەمەد، ئەنوەر تاهیر «مەلا ئەنوەر»، وریا ئەحمەد، سەردار ئەحمەد، هارووت باڵانگیان، سەلاح ڕەشید).

لە ناوەڕاستی ساڵانی حەفتاکاندا، بە هەوڵ و تێکۆشانی هونەرمەند شەوکەت ڕەشید و هەندێک لە هونەرمەندانی ژەنیاری شاری کەرکووک، تیپێکی مۆسیقا دادەمەزرێنن بەناوی (تیپی مۆسیقای تەلەفزیۆنی کەرکووک). شەوکەت ڕەشید سەرپەرشتیی ئەو تیپەی کردووە و لە ڕێگەی ئەم تیپەوە زۆر هاوکاریی ئەو هونەرمەندانەی دەکرد کە لە تەلەفزیۆندا کاری هونەرییان تۆمار دەکرد.