Şemşaljenê tîmê muzîka Melewî!
«Herdu stran ji helbestên Nûrî Weştî û ji awaza min bûn!»
Bi salan e li derveyî welat dijî û ji welat û malbata xwe dûr e; xerîbî û koçberî jî bi mezintirbûna temenê wî bandor li ser daniye, lê divê em spasdarê Perwerdegar bin ku niha di jiyanê de ye; hunermendê bêhempa yê (tîmê muzîka Melewî), beşa yekem.
Rojek hebû ku ev hunermendê xweşik, şîkpêş, devkenî û zimanşêrîn (Necatî Ebdê) û tîmê muzîka Melewî, navêke geş di nav cîhana hunerî ya awaz, muzîk û stranên Kurdî de bûn li bajarê Silêmanî û Kurdistanê.
Di dema jiyana xwe ya hunerî de gelek kêm li ser jiyana civakî û hunerî hatiye nivîsandin an jî hevpeyvîn bi wî re hatiye kirin! Cihê spasê ye ku ji aliyê (Kurdên Yotûber) ve di sala (2012) de hevpeyvînek bi wî re hatiye kirin û ew behsa destpêkên jiyana xwe ya hunerî û civakî dike û li tora civakî ya Facebookê hatiye belavkirin.
Hunermend Necat Ebdê Emîn, di nav civat û navenda hunerî de bi (Necatî Ebdê) tê naskirin.
Derbarê navê (Ebdê) de dipirsin: gelo bûye paşgira navê wî, an navê bavê wî ye?
Ji bo rastkirina wî navî, min bi Kak Delêr, kurê hunermend, li welatê (Swêdê) re têkilî danî û wî nîşan da:
«Heta ku ez haydar bûm û ji devê bavê xwe bihîstibûm, gava bapîrê min hatibû dinyayê, cara yekem biryar bû ku navê wî (Ebdulrehman) be, lê her tim jê re gotine Ebd û bi vê navê gazî kirine, paşê ev nav bûye navê fermî yê bapîrê min û bi Ebdê hat qeyd kirin û malbata me bi Ebdê hat nasîn».
Hunermend Necatî Ebdê di dîroka 14/10/1936an de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye, xwendina seretayî li Silêmaniyê qedandiye, di xwendinê de gihîştiye pola sêyem a navendî, lê ji ber tevlîbûna karê siyasî û endambûna di (Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê) ya girêdayî Partiya Demokrat a Kurdistanê, ji aliyê rejîma wê serdemê ve tê girtin û li dadgehê cezayê 6 mehan girtîgehê li ser tê sepandin û cezayeke din jî didinê ku bo 5 salan ji dibistanê tê dûrxistin û mafê xwendinê ji dest dide; bi vê yekê ji xwendinê bêpar dibe û mafê wî nîne ku li dibistaneke din a bajarê Silêmaniyê xwendinê bidomîne.
Paşê, ji bo dabînkirina debara jiyanê, hunermend berê xwe dide Şaredariya Silêmaniyê bi mebesta wezîfedarkirinê, da ku karekî bike; li beşa nexşekêşana beşa endezyariyê ya şaredariyê wek karmend tê wezîfedarkirin. Di vê karê de jî tawanbar dikin ku karê siyasî dike û çend caran dixin girtîgehê û paşê berdidin.
Hemû girtin û girtîgehkirina hunermend Necatî Ebdê li bajarê Silêmaniyê bûbû gotineke pêkenînê û bûbû wêrdê ser zimanê gel; ew jî piştî ku kesek ji tengasiyekê rizgar dibû, wê gotinê bi kar dianî û digotin: «Ez bûm Necat, wek Necatî Ebdê..?!»
Necatî Ebdê û damezrandina tîma muzîka Melewî
Ji bo hemûyan eşkere ye ku tîma muzîka Melewî di sala 1955an de bi hewldan û tekoşîna çend hunermendên dilsoz ên hunera muzîk, awaz û stranê tê damezrandin; di wê serdemê de ji bo hunera muzîk û stranên Kurdî veguherînek girîng bû. Her çend ev hunermend berê bi hev re karê hunerî kiribûn, lê di bin banê tîmeke muzîkê de nebû, heta sala 1955an, piştî ku hunermend Qadir Dîlan bi awayekî dawî ji bajarê Bexdayê vedigere bajarê Silêmaniyê û tîma Melewî ava dikin.
Hunermend Necatî Ebdê destpêkên hunerî yên xwe wiha vedibêje:
«Ji salên pêncîyan ve dest pê kir ku ez muzîkê lê bidim û xwe fêrî lêdana amûrên (nay û şimşal) kir; rojane jî bi tenê çend saetan li malê li wan amûran dixistim û pir jî hez dikir ku lê bidim. Piştî çend salan bihîstim ku lawikek heye navê wî Qadir Dîlan e, klarînetê lê dide û me hinek nasî bi hev re hebû; pêwendiya xwe bi wî re kir û pê re got: Tu ez ji bo fêrbûna meqamên xwe nafêr dikî û em cara yekem di dîroka vê bajarê de rêça damezrandina tîmekê neşikênin, da ku xizmeta muzîka Kurdî bikin?»
Di bersivê de ew jî got: Gelek dem e ez li yekî mîna te digerim da ku di karekî wiha pîroz de alîkariya min bike, ji ber ku ez û çend birayên din jî hene ku ew jî amûrên ûd û kamanê lê dixin û ewîna wan heye ku em tîmekê ava bikin. Piştî demekê em çend civînan pêk anîn û dest bi provayê kirin. Di wê demê de rehm dili (Qadir Dîlan), ku di dema xwe de ji bo hunerê nimûneyeke bilind bû, çend meqam fêrî min kir û min karî di wan de serkeftî bibim û razîbûna wî bi dest bînim. Paşê em bi hesteke bêdawî beşdarî merasîmên cejna Newrozê û bîranînên neteweyî dibûn. Wisa bû ku navê me di nav gel de belav bû û ew gelek hurmet û rêz ji me re digirtin. Piştî ku rehm dili (Qadir Dîlan), ji ber mijûlbûna xwe bi karê siyasî ve, ji Koleja Aboriyê ya Bexdayê hate derxistin û vegeriya Silêmaniyê, bi min û birayên min re têkilî danî û ji me re ragihand ku êdî nikare careke din here Bexdayê. Ji ber vê yekê divê em tîma muzîkê ya (Mewlewî) pêş bixin. Dû re em bi hevalên hunermendên wî re, wek rehm dilên (Behcet Reşîd Seetçî, Hatem Seîd, herwiha Hadi Enber û Umêd Medhet Mubarek), civînek pêk anîn û bi alîkariya çend kesayetiyên din jî ku hestên wan ji bo muzîqê mîna wî bû, wek ku di firna hesinkariyê de germ bûna xwe xwaribin» (1).
Hunermendên navdar ên destpêka damezrandina tîma muzîkê ya Mewlewî:
(Qadir Dîlan: 24/5/1928 – 18/3/1999, lêxistvanê vîyolon û klarnetê).
(Wilyem Yûhenna: 1934 – 14/9/2005, lêxistvanê ûd û vîyolonê).
(Behcet Reşîd Seetçî: 1927 – 12/7/1998, lêxistvanê ûd û vîyolonê).
(Hadi Enber: 1933 – 5/5/2007, lêxistvanê ûd û vîyolonê).
(Necatî Ebdê: lêxistvanê şimşalê «ney»).
(Osman Sabonçî: 1931 – 16/6/1971, lêxistvanê ûd û stranbêj).
(Hetem Seîd, bi navê Hetemê Reş nasnav: 1936 – 7/1/2011, lêxistvanê defê – îqa‘).
(Ebdulrehman Qedrî: lêxistvanê ûdê).
(Serdar Remzî Fetah: lêxistvanê vîyolonê).
(Doktor Omed Medhet Mubarek: 5/6/1939, lêxistvanê vîyolonê).
Her wiha ev kesayetî alîkar û arîkarên tîmê muzîka Meleweyî bûn, wek: (Heme Ferec Me‘rûf, bi navê Xalê Heme Ferec nasnav: 1938 – 12/2/2008) (C, D) gotarvan û pêşkêşkarê bernameyan bû; (Omer Mecîd Xelef, bi navê Omer Helmet nasnav: 1934 – 14/12/2020) tomarkirin û endezyariya deng û rêkxistina cihê amûrên muzîkê û mîkrofonan; (Nûrî Bedewî) arîkarê Kak Omer Helmet bû; her wiha (Kak Nûrî Weştî: 1935 – 12/5/2001) karûbarê şanoyî (2).
Xuyaye mamoste, hunermend û nivîskar (Bakûrî: 5/11/1928 – 2/11/2022) tenê navê wan hunermendên delal anî ye, lê di çavkaniyek din de behsa navê hunermend (Hazim Hedat: 1925 Bexda – 17/5/2012 Eman, lêxistvanê ûdê) û (Qadir Kurdî: lêxistvanê defsençanê) hatiye kirin ku alîkar û endamên tîmê muzîka Meleweyî bûn (3).
Di destpêkê de ev hunermend di bin siya tîmeke muzîkê de kom bûbûn û armanca wan ew bû ku navê tîmê bikin (Dîlan), lê hunermend (Qadir Dîlan) bi wî navî razî nabe û biryara vekişînê dide ji wê komê muzîkê, ji ber vê yekê Qadir Dîlanê rehmetî dibêje: «Di destpêkê de navê tîmê dan (Dîlan), ez razî nebûm û min ji endamên tîmê re got: Wî navî neguherînin, ez dev jê berdidim, paşê me kir tîmê Meleweyî» (4).
Ew jî cihê baldarî û nêrînê ye ku çima bi navê wî helbestvanê bilind ê Kurd (Meleweyî: 1806 – 1882) navê wî tîmî lê kirin?
Hunermend û awazdaner (Nejatî Ebdê) di hevpeyvînekê de li pêvekê rojnameya (El-Iraq) ya ku bi kurdî li Bexdayê derdikeve dibêje: «Çend caran li ser navlêkirina tîmê civiyan, rojekê Kak Heme Ferec Me’rûf hat û got ku navekî pir xweş dîtiye, (Tîmê Muzîka Melewî) ji ruhaniya (Melewî) ya mezin nêzîk e, ji ber ku helbestên wî pir têr û xweş in û bendên wî tijî ne ji muzîkê, paşê biryar li ser hate dayîn» (5).
Tîmê Muzîka Melewî hêj destûra fermî ya tîmê negirtibû û bêdestûr karê hunerî û pêşandanên xwe li bajarê Silêmaniyê pêşkêş dikir, digel vê yekê jî cih û baregehekî fermî tunebû ku bi azadî prova û çalakiyên xwe yên hunerî lê pêk bînin, tenê mal bû, wek mala herdu hunermendan (Qadir Dîlan û Wilyem Yûhenna), û hin caran jî di odeya yek ji dibistanên bajarê Silêmaniyê de prova dikirin.
Tîmê Muzîka Melewî kengî û çawa destûra fermî werdigire?
Mamoste û hunermend Bakoorî nivîsandiye: «Di sala (1957) de Komeleya Hunerên Xweş ên Silêmaniyê hate damezrandin, Kak Nejatî Ebdê û Wilyem Yûhenna û Qadir Dîlan daxwaznameya wergirtina destûrê pêşkêş dikin, di roja (19/6/1957) de bi fermî destûr ji wan re hate dayîn ku bixebitin, paşê tîm bi hemû endamên xwe re di komeleyê de hate damezrandin û ket nav wê» (6).
Derbarê wergirtina destûra fermî ji bo Tîmê Muzîka Melewî, hunermend Nejatî Ebdê ji me re dibêje:
«Ji bo damezrandina tîmê me destûrnameyek fermî pêşkêş kir, da ku rê li ber tîmê were vekirin bêyî ku kes bikaribe astengiyek li pêşiya wan derxe da karên xwe pêk bînin. Daxwaznameya me bi rêya mutiserrifê wê demê yê Silêmaniyê ji bo Bexdayê hate şandin. Di wê demê de (Seîd Qezzaz: 1904 Silêmanî – 20/9/1959) wezîrê navxweyî bû; daxwaznameya me gihîşt ber çavên wî û bê dudilî yekser got: Pir baş e, ji bo ku ew lawên ciwan ên Silêmaniyê pir mijûlî kar û çalakiyên siyasî nebin û bi muzîkê mijûl bibin, destûrê bidin wan da ku ew tîmê damezrînin. Ew wezîr nizanibû ku di bingehê de armanca me ew bû ku karê siyasî pêş bixin, lê di bin perdeya hunerê de.»
Piştî vê yekê me bi fermî Tîmê Muzîka (Melewî) damezrand û dest bi pêşkêşkirina pêşandanên muzîk û stranê kir, gel jî piştgiriya baş ji karên me dikir, bi taybetî xelkê Silêmaniyê. Ev jî bû sedem ku tîm zêdetir pêş bikeve û huner zêdetir belav bibe» (7).
Hunermend Nejatî Ebdê bi hunermendên hevalên xwe re di nav Tîmê Muzîka Melewî de kar û çalakiyên xwe yên hunerî didomînin û gelek temaşevan li derdora xwe kom dikin; herwiha komek hunermend û jêhatîyên dengxweş ji hundir û derveyî bajarê Silêmaniyê li dora xwe kom dikin û bi pêşandanên xwe dilê temaşevanan şa dikin û armanca bilind a hunerê pîroz û bilindtir dikin. Ew hunermendên ku di pêşandan û bîranînên bi Tîmê Muzîka Melewî re beşdar bûn, wek:
(Reşo: 1912 – 14/7/1974), (Hemey Bekir: 1926 – 14/2/1999), (Şemal Sayib: 1931 – 7/11/1986), (Hesen Zîrek: 29/11/1921 – 26/6/1972), (Heme Salih Dîlan: 1927 – 28/10/1990), (Bakurî: 1928 – 2/11/2022), (Sêwe: 1891 – 9/12/1963), (Tayer Tewfîq: 1922 – 20/10/1987), (Xelîlî Sedîqî: 1930 – 1970), (Fuad Ehmed: 1932 – 17/8/2004), (Resûl Gerdi: 1922 – 17/10/1994), (Îbrahîm Mihemed, bi navê Îbrahîmî Xeyat tê naskirin: 1931 – 3/5/2005), (Qadirî Hacî Huseyn: 1921 – 6/9/1984), (Omer Reza: 1942 – 7/8/2021), (Reqîf Çalak: 1923 – 30/11/1973), (Cemal Celal: 1942 – 21/8/2016) û (Feracî Hacî Reşîd: 1922 – 1981).
Cejn û boneyên welatparêzî û neteweyî yên Tîpa Muzîka Mewlewî
Cejn û çalakiyên hunerî ku şemşal, hest û pêncên hunermend Necatî Ebdê di wan de beşdar bûne:
Cejna dibistanan, Dibistana Goyjeyê Kurên di roja (4/12/1955).
Cejna Dibistana Navîn a Silêmaniyê bi boneya vekirina pêşangeheke pîşesaziyê di roja (20/8/1956). Di wê cejnê de hunermendên (Hesen Zîrek û Ehmedê Şêxalî: 1929 – 6/12/2005) û çend hunermendên din ên bajarê Silêmaniyê beşdar bûn; wêneyê wê cejnê ji aliyê fotografê jêhatî (Reqîf Mehmûd Mihemed, bi navê Reqîfî Wênegir tê naskirin: 1932 – 8/9/2020) hatiye kişandin û îro bûye arşîvek biqîmet ji bo xezîneya hunerî ya muzîk û stranê.
Derbarê wê cejnê de, hunermend Qadir Dîlan di hevpeyvînekê de dibêje:
«Cejnên herî xweş ên Hesen Zîrek di sala 1956’an (Pêşangeha Pîşesaziyê) li Dibistana Navîn a Silêmaniyê bû. Ji ber vê boneya me şanoyek ava kir li aliyê din ê avahiya Dibistana Navîn a Silêmaniyê, ku ji bo cara yekem televîzyonek demkî anîn Silêmaniyê ji bo wê herêma pêşangehê. Ji bilî hunermendên Tîpa Mewlewî, ev hunermend jî bi me re bûn, wekî: Şemal Sayib, Biraym Mihemed, Qadirî Hacî Huseyn, Hemey Bekir, Kerîm Kaban û Hesen Zîrek. Li wir Hesen Zîrek di jiyana xwe de cara yekem wê stranê got; piştî hefteyekê ew stran ket ser zimanê hemû Kurdên Silêmaniyê. Ew stran jî ev bû, navê wê (Ey Way Zara) bû; ew stran ket ser devê her kesî» (8).
Di dawiya her mehê de li Klûba Karbidestan ji bo mêvanên Klûba Karbidestan cejnek amade dikirin.
Dîlana alîkariyê ji bo berhevkirina alîkariyê ji bo mexdûrên karesata erdhejê ya Pêncwînê; li nexweşxaneyan rêxistina dîlanan ji bo bilindkirina moral û rewşa derûnî ya nexweşan.
Herwiha ew karesata trajîdîk a ku di roja (18/10/1957) de, roja rabûna lehiyê ya bajarê Silêmaniyê, qewimî, tîma muzîkê ya Meleweyî, wek hesteke bilind a neteweyî û erkeke nîştimanî, hunerê dikin torêk di nav bajar û bajarokan de. Lîstika şanoyî ya (Rezîl û Lehî), nivîsandî û amadekirî ji aliyê hunermend Qadir Dîlan ve, û stran û muzîk ji bo armanca berhevkirina alîkariyê, bi hevkariya hunermendên stranbêj (Heme Salih Dîlan, Reşol û Osman Sabuncî), li bajarê Silêmaniyê dîlan saz dikin. Dû re diçin bajarê Hewlêrê di (13/11/1957) de û bi hevkariya hunermendan (Resûl Gerdî, Mişko: 1928 – 15/5/1989, û Heyderbeqal: 1915 – 4/12/1979) ji bo sê rojan dîlan saz dikin. Paşê tîma muzîkê ya Meleweyî di roja (15/11/1957) de ber bi bajarê Hacî Qadirê Koyê ve rê dikeve, û li Koyê jî, ji bilî hunermendên Silêmaniyê, her du hunermend (Sêwe û Bakurî) di encamdana dîlanê de hevkar dibin. Ew tîma dilsoz û xemdar ew dahata ku ji dîlanan bi dest xistine ji bo mexdûrên lehiyê ya bajarê Silêmaniyê terxan kiriye; ji ber vê yekê ew her tim di hewla berhevkirina pereyan de bûn ji bo kêfxweşkirina feqîr û mexdûran û xwendekarên kêm-dahat. Ew berhevkirina alîkariyê ji bo berjewendiya xwe û bûyîna di jûrê xwe de nebûye; ev taybetmendiya bedew û tijî mirovahiyê taybetmendiya hemû endamên tîma muzîkê ya Meleweyî bûye û hunermend Qadir Dîlan rola sereke lîstiye.
Tîma muzîkê ya Meleweyî ji bo wê serdem û rojgarê roleke baş dilîze di pêşketin û pêşxistina hunera muzîk û stranê de, û ew di karên xwe yên hunerî de berdewam dibin û li bajarê Silêmaniyê û Helebçeyê gelek dîlanên din pêk tînin.
Dîlana klûba karmendan bi boneya vegera rêwîtiya nemir Barzanî (Barzaniyê Nemir: 1903 – 1/3/1979) di sala (1958) de û serdana wî bo bajarê Silêmaniyê.
Ew dîlana ku tîma muzîkê ya Meleweyî li Klûba Karmendên Silêmaniyê bi boneya vegera Barzaniyê Nemir saz kiribû, hunermendê lêdana amûrên muzîkê Nejatî Ebdê ev bîranîn wiha vedibêje:
«Ez bixwe yek ji wan hunermendan bûm ku bi serbilindî pêşwaziya me ji serokê nemir (Mustefa Barzanî) û hevalên wî kir, piştî vegera wî ji Rûsyayê bo Iraqê. Di bîra min de ye ku li Klûba Karmendên Silêmaniyê me dîlaneke mezin saz kir û Barzaniyê Nemir gelek kêfxweş bû ji vê yekê ku ciwanên Kurd bikarin hemû ew stranên xweş û şoreşger di rêya ax û neteweya xwe de pêşkêş bikin» (9).
Sazkirina dîlanê bi boneya cejna Karkeran di (1/5/1959) de, bi hevkariya her du hunermendên dengxweş (Heme Salih Dîlan û Qadirê Hacî Huseyn).
Sazkirina dîlanê li Klûba Karmendên Helebçeyê di sala (1959) de. Hunermendê şanoger (Reûf Yehya: 1924 – 1987) bi çend hunermendan re li Helebçeyê lîstika şanoyî ya (Bazirganê Venedîkê) pêşkêş dikin; piştî bidawîbûna lîstika şanoyê jî, êvarê hunermendên tîma muzîkê ya Meleweyî ji bo gelê bajarê Helebçeyê dîlana xwe saz kirine.
Bi boneya vekirina şaxa Wezareta Îrşadê li bajarê Silêmaniyê di (25/12/1960) de.
Di sala (1961) de gelek kar û çalakiyên hunerî li hundir û derveyî Silêmaniyê pêk anîne, ji wan tomarkirina çend stranekê li mala hunermend (Hatem Reş) li taxê Qezzazakan li ser daxwaza Serokatiya Şoreşa Îlonê. Stran ev bûn: «Silav li Partiya Demokrat a Kurd», «Dayê can, tu Xwedê, bes e girîn»; her du stran ji helbesta (Nûrî Weştî: 1935 – 2001) û ji awaza hunermend (Necatî Ebdê) bûn, herwiha strana «Pêşmergeyin» û «Cejn e, cejna Kurdistanê ye, cejna Newrozê ye».
Di heman salê de (1961), bi hevkariya hunermend (Sêwe), li Komeleya Hunerên Bedew ên Kurd li bajarê Koyê ahengekê saz dikin.
Di dîroka (23/11/1961) de, tîpa muzîka Melewî ji bo vekirina (Bendava Derbendixanê) ahengekê saz dike, ku (Ebdulkerîm Qasim: 1914 – 9/2/1963) amade û beşdarê wê merasîm û ahengê bûye; (15 kur û 15 keçikên) şox û şeng bi koros strana «Ebdulkerîm palewan e» xwendine. Hunermendên beşdarê wê ahengê ev bûn: (Henne Bêtros, Simko Ezîz, Necatî Ebdê, Hatem Reş, Hadî Enber, Qadir Kurdî, Qadir Dîlan, Refîq Çalak, Hazim Hedad û Wilyam Yûhenna).
Di dîroka (7/4/1963) de, bi boneya cejna Newrozê, li salona (Xuld) li bajarê Bexdayê bi hevkariya hunermendên stranbêj ahengekê saz dikin, ku di nav wan de hunermendê gel (Tayir Tewfîq) herî navdar bû.
Necatî Ebdê wek hunermendekî şimşaljenekî jêhatî, dilovan, hevalgermker û xwediyê hestên mirovane yên tîpa muzîka Melewî tê naskirin. Digel jêhatîbûna wî di lêdana amûra şimşalê de di nav tîpa muzîka Melewî de, ew serokê komîteya stran û muzîkê jî bûye. Herwiha aliyekî din ê hunerî yê hunermend ji awazsaziyê pêk dihat, lê wek pêwîst behsa vê qadê nehatiye kirin û heta niha nehatiye gotin ku ew li ser du helbestên hunermend, edîb û welatparêzê hunerê (Nûrî Weştî) awaz saz kiriye ku wek stran hatine xwendin û ji radyoya şoreşê hatine belavkirin. Ji bo agahiyên zêdetir, ez pişta xwe bi gotina hunermend bixwe girê didim ku ew çawa ji bo wan du stranan awaz saz kiriye. Hunermend di vekirina rûpelên bîranînên xwe de ji me re dibêje:
«Piştî destpêkirina şoreşa mezin a gelê Kurd û paşê wan serkeftinên ku wê şoreşê di hemû waran de bi dest xistin, rojekê nameyek ji aliyê merhum (Seyda Salih Yûsif: 1918 – 25/6/1981) ve ji min re hat; ew jî bi destê birayê min, merhum (Refîq), gihiştibû min, ku wê demê li herêma Awêkortê pêşmerge bû. Di nameyê de nivîsandibû: Birayê rêzdar Kak Necatî Ebdê, piştî ku me karîbû stasyonek radyoyê peyda bikin, em dixwazin destpêka stasyonê bi çend stranên nû bikin, emê pir kêfxweş bibin ku di zûtirîn demê de ew stran bigihîjin me.»
Min jî bi rêzdaran Kak (Nûrî Weştî) û (Celal Ezîz: 1928 – 19/4/2008) re pêwendî kir û ji wan re got ku ji Ofîsa Siyasî ve nameyek wiha ji min re hatiye. Edîb û neteweyperwerê Kurd (Nûrî Weştî) bê rawestan got: Ez dikarim helbestekê bidim te û tu ji bo wê awazê çê bikî. Piştî sê rojan du helbest ji bo min anîn û got: Ev in, ez bibînim tu çi dikî? Dema min helbest xwendin, pir li dilê min bûn, ji ber ku bi temamî li gor kalibra wê demê ya Şoreşa Îlona Mezin bûn.
Yekemiyan dibêje:
«Silav li Partiya Demokrat a Kurd
Ew partiya ala şoreşê bilind kir...» hwd.
Duyem jî dibêje:
«Dayê can, to Xwedê, bes e girîn
Bes e ax û of, bes e sîng kutan
Wa Kurdik hat kuştin, ez li şûna wî
Şert be, xebat bikim, çavên min nekevin xewê
Ez dibînim ku bi têkçûna dijmin
Kurd ala serkeftinê bilind dike»
Paşê ez ji bo herduyan awaz danîm, yanî stran hem ji helbestên Nûrî Weştî bûn û hem ji awaza min. Dû re, dema em rûbirûyî pirsgirêka tomarkirina deng û rêkxistina korosê bûn, Hizbê ji me re ragihand ku ji bo berjewendiya we û Hizbê baştir e ku herî kêm kes beşdarî vê karê bibin, da ku ji çavê dijmin biparêzin. Paşê mala Kak Hatem (Hateme Reş) hate hilbijartin ku em tê de tomarkirinê bikin. Bi amadebûna çend endamên Hizbê, ji wan: (Celal Ezîz, Ferîdûn Dart aş, Necat Mehwî, ez û Hatem Seîd), me karî piştî çend saetan stran tomar bikin û Kak Nûrî Weştî jî xwe tomar dikir. Ji ber ku deng dernakeve derve, dîwarên wê odeya biçûk a mala Kak Hatem hemû bi betanî û lihafan hatibûn pêçandin, ji ber ku mala wî li taxa (Esḥaba Spî) li navenda bajarê Silêmaniyê bû. Di dawiyê de me karî bi awayekî bedew û serkeftî tomar bikin û ji bo roja din jî, bi rêya wê birayê min ku name anîbû, rasterast şandin derve.
Du roj şûnda, ji stasyona dengê Kurdistanê hemû xelkê Kurdistanê guhê xwe da wan herdu stranan. Deng û bandorên wan di nav kom û pêşmergeyan de pir mezin û bibandor bûn. Ji bo min û hevalên min bû serbilindiyek ku me li wan guhdarî dikir û serê me bi wan bilind dibû. Lê mixabin heta niha tu yek ji wan stasyonên ku wan belav dikin bi tu awayî nabêje helbestvan û awazdana wan kî ne, di çi şert û demekê de hatine danîn û bi çi zehmetî û çawa hatine tomarkirin» (10).
Necatî Ebd û hevalên hunermendê wî li ser hewldan û çalakiyên hunerî yên xwe didomînin heta ku derfet ji bo hunermend Qadir Dîlanê peyda dibe û di rêkewta (24/6/1962) de bajarê Silêmaniyê dihêle, bi mebesta domandina xwendina muzîkê. Piştî gihiştina welatê (Çek) û li bajarê (Prag) li zanîngeha (Konservatuara Karlov) tê pejirandin û xwendina muzîkê didomîne. Mixabin êdî koma muzîka Melewî ew ronahiya berê namîne, karên hunerî yên wan kêm dibin û endamên wan ên hezkirî belav dibin.
Di sala (1967) de hunermend Necatî Ebd bi xwe û bilûra xwe ya hezkirî re di yek-du şahiyên malan ên hunermend Hesen Zîrek de alîkar û beşdarî wan hunermendên muzîkê dibe, wek:
Şahiya yekem: Mala Mehmûdê Tewfîq Şelq, bi hunermendên: (Enwer Qeredaxî, Hazim Hed ad, Hes enê Ney, Selah Reşîd û Ezolê Tebl).
Şahiya duyem: Mala Şêx Reûf Seyid Elî, bi hunermendên: (Wilyam Yûhenna, Enwer Qeredaxî, Hateme Reş û Ebasê Kebabcî) (11).
Li vir pirsiyarek tê pêş: piştî derketina hunermend Qadir Dîlan û kêm bûna çalakiyên hunerî yên tîma muzîkê ya Meleweyî û paşê belavbûna hunermendên delal ên wê tîma navdarê, di dîroka (23/5/1967) de Tîma Muzîkê ya Silêmanî ava dibe. Çima ji bilî mamoste û hunermend Wilyem Yûhenna, tu yek ji hunermendên Tîma Muzîkê ya Meleweyî têkiliyê bi Tîma Muzîkê ya Silêmanî re nake, da ku bi rêya wê tîma hunerî ya nû berdewamî bi karwanê hunerî yê muzîk û stranê bide..?!
Hunermend Necatî Ebdê piştî ew xizmeta xweş û biriqdar a ku ji bo hunera muzîk û stranê ya neteweya xwe kir û piştî xirabûna rewşa welatê, di dawiya sala (1991) de welat dihêle û berê xwe dide derveyî welatê; ji sala (1992) ve li welatê (Swêdê) niştecih e.
Hunermend di sala (1961) de bi xanima Ferîde Şêx Mihemed Mehwî re jiyana hevjîniyê pêk tîne û dibin xwediyên (2) kuran bi navên (Diyar, Delêr).
Birêz Diyar bijîjkê diranan e û li welatê Brîtanyayê niştecih e; birêz Delêr jî endezyar e û li welatê Swêdê, li nêzîkî bavê xwe, dijî.
34 sal in ku hunermend Necatî Ebdê li xerîbiyê û koçberiyê dijî. Mixabin hevjîn, piştgir, hevger û dayika her du kurên dilê wî, piştî (63) salên bi hev re bûnê, di dîroka (31/5/2024) de xanima Ferîde Şêx Mihemed Mehwî ji jiyanê derbas dibe û hevjînê xwe yê hunermend ji bo her tim dihêle; silav li giyanê paqij ê xanima Ferîde.
Ez ji bo hunermendê kevnare yê Kurd û Tîma Muzîkê ya Meleweyî, «Necatî Ebdê», hêvîya jiyaneke tijî tenduristî û dirêjtemeniyê dixwazim. Silav li dîroka bilind a hunerê, û bila giyanê hemû hunermendên dest û pêncên zêrîn ên Tîma Muzîkê ya Meleweyî û hemû hunermendên neteweya min şad be, gorên wan her tim ronahî be û bîranîna wan bilind û bi rêz be.
Cemal Omer (Cemalê Delek)
Çavkanî:
(1, 7, 9, 10): Kurdên Otoborî / Swêd, 16/1/2019, tora civakî ya Facebookê.
(2, 5, 6): Pirtûka «Stranbêjên nemir» – Bakûrî, beşa duyem, rûpel (121) û (122).
(3): Pirtûka «Wîlyem Yûhenna: Jiyan û karê hunerî» – Şene Ebdulla Mihemed, rûpel (44).
(4): Kovara Çirikeya Çiya (Çilawaz) – hejmar (21 û 22), Çileya paşîn a 2008an, rûpel (28).
(8): Rojnameya (Silêmaniya Nû) – hejmar (17), 2/3/2002, Cemalê Delak; gotina hunermend (Qadir Dilan) di bîranîna (25) salên koça dawî ya hunermend Hesen Zîrek de, kanala ezmanî ya MED TV, sala 1997.
(11): Pirtûka «Aliyên Hesen Zîrek: Jiyana civakî, deng û awaz, pêkhateyên stranên wî» – nivîsîn û amadekirina hunermend Adil Hemekerîm, rûpel (173 û 199).
(*): Bi rêya Messengerê re têkilî bi kak Delîr re, kurê hunermend (Nej atî Ebd e), roja şemiyê (17/10/2026) (Silêmanî – Swêd) (c, d).