دیپلۆماسیی مافی چارەی خۆنووسین: خوێندنەوەیەکی ستراتیژیی قووڵ لە دەرئەنجام و پاشخانی ڕاپرسیی هەرێمی كوردستانی عێراق

مژاری گەلی زیندوو بە بەسەرچوونی كات نافەوتێت، دۆسیە ستراتیژییەەکانیشی تەنها بە داخستنی سندوقەکانی دەنگدانی کاتی یان بەسەپاندنی هاوکێشەی هێزی مەیدانی پشتگوێ نایەن. بێگومان ڕاپرسیی هەرێمی كوردستانی عێراق، کە لە 25ـی ئەیلوولی ساڵی 2017 ئەنجامدرا، یەکێکە لە هەستیارترین و قووڵترین وێستگەکانی مێژووی هاوچەرخی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كورد. ئەم ڕووداوە تەنها ئەوە نەبوو کە دەستکاریی چەمکی سەروەریی نیشتمانی و یەکپارچەیی دەوڵەتە کلاسیکییەکان بکات، بەڵکو بەڕوونی بۆشییەکانی سیستمی هەرێمی و نێودەوڵەتی، هەروەها ئەو مەودا گەورەیەی نێوان پێوەرەکانی مافی مرۆڤ و بەرژەوەندییە براگماتییەکانی هێزە گەورەکانی ئاشکرا کرد. هەر لەبەر ئەوەشە، مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم دۆسیەیە بە زمانێکی دیپلۆماسیی ژیرانە، پێویستی بە هەڵتەکاندنێکی بابەتیانەی پرسیارە بنەڕەتییەکان هەیە کە پێکهاتەی فکری، مێژوویی و دەستووریی ئەم دۆسیەیە پێکدەهێنن.

خوێندنەوەی ڕاپرسیی ساڵی 2017 بەبێ گەڕانەوە بۆ ڕێرەوێکی مێژوویی درێژ و تاڵی خەبات لەپێناڤ مافە نەتەوەییەکاندا مەحاڵە؛ بنەمای فیكریی «مافی چارەی خۆنووسین» دەگەڕێتەوە بۆ دوا جەنگی جیهانیی یەکەم و هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، بەسەرکردنەوەی بەڵێنەکانی پەیماننامەی (سیڤەر) لە ساڵی 1920 کە لە پەیماننامەی (لۆزان) لە ساڵی 1923دا لەباربردرا، تا دەگاتە لێکەوتەکانی ڕێککەوتنی (سایكس پیكۆ) کە گەلی کوردی بەسەر قەوارەی جیاوازدا دابەش کرد. لەسەر ئاستی کاری مەیدانیش، سەرەڕای دواخستنی ڕاگەیاندنەکە لە چەندین بۆنەدا بەتایبەت لە کاتی تێوەگلانی مەیدانیی قارەمانانەی هێزی پێشمەرگە لەگەڵ حكوومەتی فیدراڵی لە جەنگی تێکشکاندنی داعشدا ئاسۆی سیاسی لە نیسانی 2017دا لەسەر حتمییەتی ئەنجامدانی جێگیر بوو. ئەم ڕێرەوە بە کۆبوونەوەیەکی فراوان لە 7ـی حوزەیرانی 2017 بە سەرۆکایەتیی جەنابی سەرۆک (مەسعود بارزانی)سەرۆکی پێشووی هەرێم، گەیشتە لووتکە، کە تێیدا سەرجەم هێز و لایەنە سیاسییەکان و پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکانی هەرێم بەشدار بوون، و بەفەرمی وادەی ڕاپرسییەکە ڕاگەیەندرا کە لە کاتی خۆیدا بە ڕێژەیەکی فراوانی بەشداری کە گەیشتە (72.16٪) ئەنجامدرا، و بە دەنگدانی زۆرینەی ڕەها بە ڕێژەی (92.73٪) بۆ (بەڵێ) کۆتایی هات، و گوزارشتی لە ئیرادەیەکی نیشتمانیی گشتگیر کرد نەک هەڵوێستێکی کاتیی تێپەڕ.

لە هاوکێشەی نێودەوڵەتیدا، مافی چارەی خۆنووسین بنەمایەکە لە میثاقی نەتەوە یەکگرتووەکان و پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکاندا جێگیر کراوە. سەرەڕای ئەوەش، فیقەی دەستووری بەڕوونی جیاوازی دەکات لە نێوان ئەو گەلانەی لەژێر داگیرکاریی ڕاستەوخۆدان و ئەو کەمینانەی لە ناو دەوڵەتە سەربەخۆکەکاندا دەژین، کە بۆ جۆری دووەم مەرجی هاوسەنگیی دەستووری یان بوونی پێشێلکاریی قورس دەكات کە هەڕەشە لە بوونیان بکات. ئەم ئاڵۆزییە وای کرد ڕاپرسییەکە ڕووبەڕووی تێبینیی سیستمی نێودەوڵەتی ببێتەوە کە سوورە لەسەر پاراستنی سەروەریی خاک و یەکپارچەیی دەوڵەتان. لەسەر ئاستی واقیعگەرایی سیاسی (Realpolitik)، هەڵوێستی هێزە گەورەکان جیاواز بوو بەڵام لەسەر بنەمای سەقامگیریی ناوچەیی یەکیگرت؛ ئەمریکا دژایەتیی کاتەکەی کرد بەهۆی کاریگەریی چاوەڕوانکراوی لەسەر جەنگی داعش لەگەڵ تێگەیشتن لە مافە مێژووییەکان، لە کاتێکدا ڕووسیا هەڵوێستێکی براگماتییانەی گرتە بەر کە پارێزگاری لە هاوبەشییە ئابوورییەکان دەکرد، فەرەنسا و بەریتانیا و ئەمریکاش داوای گفتوگۆ و دواخستنی هەنگاوەکەیان لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا کرد، لە بەرامبەردا چین دەستبەرداری بنەمای سەروەریی دەوڵەتان و دەوەرداننەبوون نەبوو.

لە بەرامبەردا، حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا هەڵوێستی توندی توندوتیژی گرتە بەر و ڕاپرسییەکەی بە دەستووری نەزانى، لە کاتێکدا جێبەجێکردنی ماددەی (140)ی دەستووری پەکخرابوو و ڕێکارە تەوافوقییەکان بلۆک کرابوون. هەروەها نەمانی ستراتیژێکی یەکگرتوو و پەرتەوازەیی حزبی بووە هۆی لاوازکردنی پێگەی دانوستانکاریی هەرێم، کە ئەمەش دواتر بووە هۆی گۆڕانکاریی مەیدانی لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکاندا، ئەمەش گرنگیی هەڵسەنگاندنی وردی هاوکێشەی هێزەکان دەردەخات. سەرەڕای ئەوەش، بەڵگەنامە دیموکراتییە خەڵکییەکان بە پاشەکشەی مەیدانی نافەوتێن، بەڵکو دەگۆڕدرێن بۆ سەروەتێکی مەعنەوی و مێژوویی زیندوو.

سەرکردایەتیی سیاسی، بە نوێنەرایەتیی سەرۆک مەسعود بارزانی، نەرموونیانییەکی بەرزی دوای ڕاپرسییەکە نیشان دا بە جەختکردنەوەی بەردەوام لەسەر ئەوەی دەرگاکانی گفتوگۆ هەرگیز نەبەستراون، کە ئەمەش ڕەچاوکردنێکی عەقڵانی بوو بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، کێشە دەستوورییەکان بەردەوام بوون بەهۆی جێبەجێنەکردنی "ئەنجوومەنی فیدراڵی" کە لە ماددەی (65)ی دەستووردا هاتووە، کە دەبوو هاوسەنگییەکی ڕاستەقینە لە نێوان دەسەڵاتەکاندا دروست بکات. بێجگە لەمە، سیاسەتەکانی فشاری ئابووری و بڕینی بودجە قورساییەکی زۆریان خستە سەر سەقامگیریی ژیان، کە جەخت لەسەر پێویستیی بەپەلەی ڕێکخستنی پەیوەندییە داراییەکان لەسەر بنەمای دەستووریی ڕوون دەکاتەوە.

پێداچوونەوە بەم ئەزموونەدا ئێمە دەگەیەنێتە ئەو باوەڕە قووڵەی کە بنیاتنانی قەوەری بەردەوام لە پێش هەموو شتێکەوە پێویستی بە وەبەرهێنانە لە «بنیاتنانی مرۆڤ» و چەسپاندنی کلتووری هاووڵاتیبوونی هۆشیار و گشتگیردا. هۆشیاریی پێشکەوتووی کۆمەڵگا گەرەنتیی راستەقینەی هەر دەستکەوتێکی نیشتمانییە، و کاتێک نەوە لەسەر بنەمایەکی متمانەپێکراوی هۆشیاریی مەعریفی گەورە دەبێت، دەتوانێت گرنگیی مێژوویی هەر هەنگاوێکی چارەنووسساز تێبگات، بۆ ئەوەی بتوانێت بە سەربەخۆیی نیشتمانێکی ئازاد بنیات بنێت.چونکە پەروەردەی نیشتیمانی بە ڕەچاوکردن یان بونیادنان لەسەر بنەمای بونیادنانی هاووڵاتی لەپێشترە لەونیادنانی نیشتیمان دەبێتە کلیلی چارەسەر بۆ چەسپاندنی داوا ڕەواکانی جەماوەر و هەر ڕێڕەوێکی سیاسی.

لە کۆتاییدا، لەم کاتەدا کە ناوچەکە و جیهان بە بارودۆخێکی زۆر ئاڵۆزدا تێپەڕ دەبن، هەرێمی کوردستان سەرنجی ناوەندەکانی بڕیاردانی جیهانی بەخۆیەوە سەرقاڵ کردووە، لە سەرووی هەموویانەوە ئەمریکا و ئەنجوومەنی ئاسایش و نەتەوە یەکگرتووەکان، وەک هاوبەشێکی ستراتیژیی جێگیر لە سەقامگیریی ناوچەکەدا. سەرەڕای ئەوەش، ڕۆڵی هەولێر و بارەگای بارزانی وەک ناوەندی قورسایی و وێستگەی پەیوەندیی سیاسی دەردەکەوێت کە لایەنە جیاوازەکان لە کاتی قەیرانەکاندا بۆ گەیشتن بە رێککەوتن وەبەری دەهێنن، ئەمەش ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر دەسەلمێنێت، ئەویش ئەوەیە کە سەقامگیریی عێراق و ناوچەکە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە ڕۆڵ و پێگەی هەرێمی کوردستانەوە هەیە.

توێژەری مافپەروەر ڕەنج باراوی
سەرۆکی پەیمانگای چاکسازی تاوانکاری کوردستان
24ـی ئەیلوولی 2026

سەرچاوەکان: