لە جیهانی خۆراکە تەندروستەکاندا، زۆرجار باس لە سپێناخ یان برۆکلی دەکرێت وەک پاشای سەوزەکان، بەڵام زانستی نوێ ڕاستییەکی جیاوازمان پێ دەڵێت. بەپێی توێژینەوەیەکی بنکۆڵکاریی ناوەندی کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان لە ئەمریکا (CDC)، کوزەڵە پلەی یەکەمی لە لیستی "بەهێزترین و پڕبایەخترین سەوزە و میوەکان"دا بەدەستهێناوە، بە تۆمارکردنی نمرەی تەواوی 100 لە کۆی 100، بەمەش پێش سپێناخ و کەلەرم و هەموو ڕکابەرەکانی کەوتووە.
نهێنیی نمرەی 100، چڕیی ماددە خۆراکییەکان
پسپۆڕانی تەندروستی لە زانکۆی ویلیام پاتەرسۆن لە ویلایەتی نیوجێرسی، شیکردنەوەیان بۆ 47 جۆر سەوزە و میوە کردووە. کوزەڵە بەهۆی ئەوەی لە بەرامبەر هەر کالۆرییەکدا، زۆرترین بڕی ڤیتامین و کانزاکانی تێدایە، توانیویەتی ئەم نازناوە بباتەوە.
تەنها 34 گرام لە کوزەڵە (نزیکەی یەک کوپ)، ئەم ماددانەی تێدایە:
ڤیتامین K: زیاتر لە 100%ی پێداویستی ڕۆژانەی مرۆڤ (بۆ تەندروستی ئێسک و مەینی خوێن).
ڤیتامین C: نزیکەی 24%ی پێداویستی ڕۆژانە (بۆ بەرگری جەستە).
ڤیتامین A: بڕێکی زۆر بۆ بینین و تەندروستی پێست.
دژەئۆکسانەکان: زیاتر لە 40 جۆر "فلاڤۆنۆید"ی تێدایە کە خانەکان لە پیربوون دەپارێزن.
چەکێکی کاریگەر دژی شێرپەنجە
ئەوەی کوزەڵە بۆ ناوەندە پزیشکییەکانی ئەوروپا دەکاتە جێگەی بایەخ، بوونی ماددەیەکە بە ناوی "ئایزۆتیۆسیانەیت" (Isothiocyanates). توێژینەوەیەک کە لە American Journal of Clinical Nutrition بڵاوکراوەتەوە، ئاماژە بەوە دەکات کە خواردنی ڕۆژانەی کوزەڵە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی تێکچوونی (DNA) لە خانە سپییەکانی خوێندا، ئەمەش مەترسیی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک و پڕۆستات و سییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەکاتەوە.
پارێزەری دڵ و خوێنبەرەکان
کوزەڵە بڕێکی زۆر لە "نیتریت"ی سروشتی تێدایە. بەپێی توێژینەوەکانی پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستیی ئەمریکا (NIH)، ئەم ماددەیە دەبێتە هۆی فراوانبوونی خوێنبەرەکان و دابەزاندنی پەستانی خوێن، ئەمەش وەک پارێزەرێکی سروشتی دژی جەڵتەی دڵ و ڕەقبوونی خوێنبەرەکان کار دەکات. هاوکات بوونی ماددەکانی "لوتین" و "زیاسانتین" تێیدا، نەک تەنها بۆ چاو، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە کۆبوونەوەی چەوری لەسەر دیوارەکانی خوێنبەرەکان سوودی هەیە.
لە کەناری چەمەکانەوە بۆ ناو خوانە کوردییەکان
لە کلتووری کوردەواریدا، کوزەڵە ناسنامەیەکی تایبەتی هەیە و زۆرجار بە "سەوزەی بەهارە" دەناسرێت کە لە کەناری چەم و ئاوە ڕەوانەکاندا دەڕوێت. خواردنی کوزەڵە لەگەڵ نانی گەرم و پەنیر، یان وەک بەشێک لە سەڵاتە، نەریتێکی کۆنی ناوچەکەیە. بەڵام زانست لێرەدا هۆشدارییەکی گرنگ دەدات.
هۆشدارییەکی مەترسیدار
بەهۆی ئەوەی کوزەڵە لە ناو ئاودا دەڕوێت، توێژەرانی زانکۆی ئۆکسفۆرد هۆشداری دەدەن لەوەی ئەگەر ئاوەکە پیس بێت، ڕەنگە کوزەڵەکە هەڵگری پاراسایتێکی مەترسیدار بێت بە ناوی "کرومی جگەر" (Liver Fluke). بۆیە زۆر گرنگە:
کوزەڵە لەو شوێنانە لێ نەکرێتەوە کە ئاوەکەی وەستاوە یان پاشماوەی ئاژەڵی لێیە.
پێش خواردن، دەبێت لانی کەم 10 خولەک لە ناو ئاو و خوێ یان سرکەدا بخرێتە ناو تاقیگە.
بۆ ئەو کەسانەی دەرمانی "وارفارین" (بۆ تەنککردنەوەی خوێن) بەکاردەهێنن، دەبێت بە وریایی بیخۆن بەهۆی ڕێژە بەرزەکەی ڤیتامین K.
کوزەڵە تەنها تامێکی تیژ و خۆشی نییە، بەڵکو بەهێزترین "دەرمانی سەوزە" لە جیهاندا. وەک شارەزایانی BBC ئاماژەی پێ دەدەن، گۆڕینی تەنها یەک ژەمی سەڵاتە بۆ کوزەڵە، دەتوانێت گۆڕانکارییەکی گەورە لە ئاستی ڤیتامین و پاراستنی جەستە لە نەخۆشییە درێژخایەنەکان دروست بکات. ئەم ڕووەکە سادەیە، جارێکی دیکە بایەخی گەڕانەوە بۆ سروشت و سوودوەرگرتن لەو سامانە ڕووەکییانەمان بیر دەخاتەوە کە لە دەوروبەرماندا هەن.
