ئێوارەی دووشەممە، ۱۲ی ئۆکتۆبەر، نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، بەشداریی پانێلێکی کۆبوونەوەی ساڵانەی «میری» (MERI) بوو و لە ڕێگەی گفتوگۆ و وەڵامدانەوەی چەندین پرسیارەوە، باس لە لایەنە جۆراوجۆرە پەیوەندیدارەکان بە هەرێمی کوردستان، عێراق و ناوچەکە کرد.
دەقی گفتوگۆ:
پرسیارکەر: لە مانگی نیساندا جەنگێک ڕوویدا و بەداخەوە هەولێر بووە ئامانجی هێرشە درۆنەکان، بۆیە دەبێت باس لەم بابەتە بکەین. لە هەمان کاتدا، وەک میوانە پێشووترەکان، لەوانەش سەرۆک‌وەزیرەی پێشووتر، باس لە عێراق کرا، دەمەوێت ئێمەش لەبارەی عێراقەوە قسە بکەین. پاشان دەمەوێت باس لە کێشەی کورد و ئاواتی کورد لە هەموو چوار بەشی کوردستان و ناوچەکە بکەین. بەڵام بەڕاستی پرسیارێک هەیە کە پێم وایە بۆ هەموومان دروست بووە؛ کەمێک پێشتر شتێکمان بیست، بەڵام پێم وایە زیاتر لە ۸۰ لە سەدی ئامادەبووانی هۆڵەکە تێنەگەیشتن بابەتەکە چییە؛ چیرۆکی برنۆ چییە؟ کاک بافل لەبارەی چ برنۆیەکەوە قسەی دەکرد؟
نێچیرڤان بارزانی: ئاساییە. ئایا کاک قوباد لێرە ئامادەیە؟ پێم وایە کاک بافل لە کۆتایی قسەکانی وتی: «برنۆکەمیش دەوێت»، وا نییە؟ ئەو برنۆیە بابەتێکە لەنێوان کاک بافل و بەڕێز سەرۆک بارزانیدا، بەڵێ، تەنها لەنێوان خۆیاندایە. لە کۆبوونەوەیەکدا کە هەرسێکمان بەشداری‌مان تێدا کرد، کاک بافل داوای لە بەڕێز سەرۆک کرد؛ وەک دەزانن، برنۆ نیشانەی دەستپێکی شۆڕشی کوردستانە کە لە ساڵی ۱۹۶۱ بەوە دەستی پێکرد، ڕاستە؟ ئەو لە بەڕێز سەرۆکی داوا کرد یەک دانە برنۆی پێ ببەخشێت و ئەویش وەڵامی دایەوە: «باشە». پێم وایە کاک بافل ئێستا هەر ئەو بابەتە دووبارە دەکاتەوە و داوای وەرگرتنی ئەو برنۆیە بە زوویی دەکات. بێگومان هەموومان ئەم بابەتە بە بەڕێز سەرۆک دەگەیەنین و پێم وایە ئەنجام دەدرێت. چیرۆکی برنۆ ئەمەیە.
پرسیارکەر: چیرۆکی برنۆ ڕوون بووەوە؛ شەفافیەت بۆ ئەم جۆرە بابەتانە باشە. بەڕێز، وەک زیرەکی دەستکرد ئاماژەی پێدا، ساڵێکتان پڕ لە چالاکی بوو؛ هەم وەک سەرۆکی هەرێم، هەم وەک ڕابەرێکی سیاسیی کورد، و هەم وەک کەسی خۆتان و پەیوەندییەکانتان. بۆیە دەتوانین ئەم پرسیارانە لە هەر سێ ڕوانگەیەوە لێتان بکەین. ئەو دۆخ و بارودۆخەی ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێیدەپەڕێت؛ جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، کێشەی تەنگەی هۆرمز، و ئەو کێشەی قەیرانی ئابووریی نێودەوڵەتییەی کە باس کرا؛ ئایا ئەم دۆخ و ئاڵۆزییانە کاتین و جەنگێکن وەک جەنگەکانی تر؟ یان باوەڕتان وایە ئەمە دەستپێکی قۆناغێکی نوێیە لە سیاسەت و جێگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
نێچیرڤان بارزانی: بێگومان ئەمە دەستپێکی قۆناغێکی نوێیە لە ناوچەکە. ئەوەی دەستی پێکردووە شتێکی کاتی نییە کە کۆتایی پێ بێت. دڵنیایە کە ئێمە وەک کورد لەم نێوانەدا هەم دەرفەتمان هەیە و هەم ڕەنگە هەڕەشەشمان هەبێت، بەڵام پێم وایە دەتوانین دەرفەتەکان زۆر زیاتر لە هەڕەشەکان بۆ هەرێمی کوردستان و بە گشتی بۆ کورد ببینین. من بە تایبەتی بەم شێوەیە دەیبینم.
پرسیارکەر: ئایا دەتوانن هەڕەشەکان بۆمان ژمێرە بکەن؟ بە ڕیزبەندی، گەورەترین هەڕەشەکان بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان چین؟
نێچیرڤان بارزانی: ئەگەر دۆخی ئێستای عێراق هەڵسەنگێنین، گەورەترین هەڕەشە لە ئێستادا لەوانەیە هەڕەشەیەکی ئابووری بێت؛ واتە پرسی ئابووری و ئەوەی دۆخی عێراق لە ڕووی ئابوورییەوە بەرەو کوێ دەچێت. وەک دەزانن، عێراق بە شێوەیەکی زۆر پشت بە هەناردەکردنی نەوت دەبەستێت و لە ماوەی ئەم شەڕانەدا زیاتر لە ۹۰ لەسەدا پشت بە نەوت دەبەستێت، لە کاتێکدا تەنها ڕێگای کارپێکراوی هەناردەکردنی نەوت ئێستا تەنگەی هەرموزە. یەکێک لە گەورەترین ئاڵەنگارییەکانی بەردەم عێراق بە گشتی هەمان بابەتە ئابوورییەکەیە. ئەمە یەکەمە.
پرسیارکەر: بەڵێ، هەڕەشەکانی تر؟
نێچیرڤان بارزانی: بێگومان هەڕەشەیەکی تر ئەوەیە کە بە گشتی ڕووبەڕووی ئێمەیە؛ عێراق و بەدوای ئەوەدا هەرێمی کوردستان بەرەو چ جۆرە سیاسەتێک دەچن؟ ئایا لە عێراق وەک وڵاتێکی خاوەن سەروەری هەڵسوکەوت دەکەین؟ وەک وڵاتێکی ئاسایی کە پەیوەندییەکی باش لەگەڵ دەوروبەرەکەی و لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق هەبێت؟ پێم وایە ئەمە گەورەترین ئاڵەنگارییە لەبارەی عێراق و هەرێمی کوردستان وەک بەشێک لە عێراق. باوەڕم وایە عێراق دەبێت لەم بوارەدا بە جددی هەوڵ بدات تا وەک وڵاتێکی خاوەن سەروەری هەڵسوکەوت بکات و باشترین پەیوەندییەکان لەگەڵ دراوسێکان و دەرەوەی وڵات هەبێت.
پرسیارکەر: ئەمە لە هەڕەشەکان بوو، هەلەکان کامانن؟
نێچیرڤان بارزانی: هەلەکان زۆرن. ئەگەر باس لە کورد بکەین، بە سروشتی هەل هەیە، بەڵام کوردەکان لە هەر وڵاتێکدا کە دەژین، بەپێی تایبەتمەندی و شێوازی ژیانیان لەو وڵاتانەدا دۆخی جیاوازیان هەیە؛ ئەمانە هەلێکی گونجاون بۆ کوردەکان لە تورکیا، لە سوریا و تەنانەت لە ئێرانیش. کوردەکان بەڕاستی دەتوانن ئەم هەلە بگرن و کاری لەسەر بکەن تا ببێتە بناغەیەک بۆ چارەسەرکردنی گشتی ئەم کێشەیە.
پرسیارکەر: پێم باشترە کەمێک قوڵتر ببینەوە و وڵات بە وڵات بڕۆین، چونکە کاتێک هەواڵەکان دەخوێنینەوە، هیوا کەمە. تەنانەت کاتێک دۆخی هەرێمی کوردستان، ڕۆژئاوا، پرۆسەی ئاشتی لە باکوور یان ڕۆژهەڵات و ئێران شیدەکرێتەوە، هەواڵ و شیکارییەکان ئەرێنی نین. بەڵام ئێوە دەڵێن هەل هەیە؛ ڕاتان چییە ئەگەر وڵات بە وڵات باسی بکەین؟ با لە باکوورەوە دەست پێ بکەین؛ پرۆسەی ئاشتی لەنێوان پەکەکە و حکومەتی تورکیا، لە ڕوانگەی هەڵسەنگاندنی ئێوەوە تا چەند جددییە و تا چەند مەترسی ئەوەی هەیە لە ڕێچکەی خۆی لابچێت؟
نێچیرڤان بارزانی: پێم وایە سبەی برا خۆشەویستەکەم کاک تونجەل باکەرهان پانێڵێکی هەیە و ئەو زیاتر دەتوانێت لەمبارەیەوە قسە بکات، بەڵام با دیدگای خۆم دەرببڕم. لە هەرێمی کوردستان هەمیشە ئەم پرسیارە هەبووە کە ئایا ئەمە پرۆسەیەکی جددییە یان نا؟ پێوەرەکانی جددیبوون یان بەشێکی ناسراو و ئاشکران. من بەشداربووم لە دیدارەکانم لەگەڵ سەرۆک کۆمار ئەردۆغان ـ تەنانەت ئەو کاتەی هێشتا لەگەڵی دیدارم نەکردبوو و بە تەواوی تێنەدەگەیشتم کە ئایا جددییە یان نا ـ بەڵام بەڕاستی لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا، ئەوەی لە سەرۆک کۆمار ئەردۆغانم بینیوە ئەوەیە کە ئەم پرۆسەیە پرۆسەیەکی جددییە. ئەوەی لە ئیمڕاڵی بینیووم و ئاگادارم لێی، لەلایەن بەڕێز عەبدوڵڵا ئۆجەلانیشەوە جددییە. براکانمان لە دەم پارتییەکەش زۆر لە ناوەڕۆکی بابەتەکەدان و ئەوانیش بە جددی مامەڵەیان لەگەڵ ئەم مەسەلەیە کردووە. پێموایە ئەم پرۆسەیە بە شێوەیەکی جددی بەرەوپێش دەچێت، بەڵام لەوانەیە گلەیییەک هەبێت کە هەنگاوەکان هێواشن. بە بۆچوونی من ئەمە زۆر سروشتییە؛ ناتوانیت چاوەڕێ بکەیت هەموو ئەو کێشانەی پرۆسەیەک کە ۴۰ ساڵ قەیران، ۴۰ ساڵ شەڕ، ۴۰ ساڵ نەخوێندنەوەی یەکتر، ۴۰ ساڵ حاشاکردن و ۴۰ ساڵ بە نەتەوەیەک وتنی ئەوەی بوونت نییە، لە یەک شەودا چارەسەر بکرێن. بەڵام با سەیری پرۆسەکە بکەین؛ ئەگەر لە ماوەی دوو ساڵدا هیچ کارێک نەکرابێت، لانیکەم دوو ساڵە دایکانی خەمبار نەبوون و کەسێک نەکوژراوە. ئەمە کەم نییە. دوو ساڵە پرۆسەیەک بەردەوامە کە هەرچەند بە هێواشی بەرەوپێش دەچێت، بەڵام شەڕێک لە ئارادا نییە. کەواتە ئەمە بزانن؛ تەنانەت ئەگەر هیچ دەستکەوتێکی دیکەمان نەبێت، تەنها ئەوەی تاکو ئێستا شەڕ و کوشتار نەبووە، دەستکەوتێکی گەورەیە. من ئەمە بە پرۆسەیەکی جددی دەبینم. هەنگاوەکان لەوانەیە بەو خێراییەی ئێمە حەزمان لێیە نەبن، بەڵام لە ڕێگایەکی دروست و بە ئاراستەیەکی ڕاستدا دەجوڵێن. بۆ ئەوەی ئەمەش پێتان بڵێم؛ لە دیدارێکدا بە سەرۆک کۆمار ئەردۆغانم وت: «بەڕێز سەرۆک، جیهان زۆر گۆڕاوە.» ئەویش پرسیاری کرد: «چی گۆڕاوە؟» وەڵامم دایەوە: «تۆ وا دەکەیت، ئێمە کوردەکان ـ ئەو کاتە باهچەلی لە نەخۆشخانە بوو و نەخۆش بوو ـ وتوومانە ئێمە کوردەکان ئێستا نوێژ دەکەین و دەڵێین: خودایە تەندروستیی باهچەلی باش ببێت!» وتم ئەمە نیشانەیەکە لە گۆڕان، نیشانەیەکە لەوەی کە ئێمە بە جددی سەیری ئەم پرۆسەیە دەکەین و هیواخوازین بگاتە ئەنجام.
پرسیارکەر: ڕۆڵی هەرێمی کوردستان چۆنە؟ چۆن یارمەتیدەدات؟
نێچیرڤان بارزانی: ڕۆڵی هەرێمی کوردستان ـ کاتێک دەڵێم هەرێمی کوردستان، مەبەستم هەموو هەرێمەکەیە، واتە هەروەها هەولێر و سلێمانی ـ ڕۆڵێکی یارمەتیدەرە بۆ ئەم پرۆسەیە. ئێمە یارمەتی ئەم پرۆسەیە دەدەین. ئەوەی لەسەر شانمانە ناوبژیوانی نییە، بەڵام هەرچی لەلایەن هەردوو لاوە پێمان وتراوە و وەک هەرێمی کوردستان لەسەر شانمان بووە، ئەنجاممان داوە و ئامادەین ئەنجامی بدەین. نامەوێت بچمە ناو وردەکاریی کارە ئەنجامدراوەکان، باشترە نەچینە ناو وردەکارییەکان؛ بەڵام ئەوەی لەگەڵ ئەنقەرە و قەندیل پێویست بوو، و لەسەر ئەستۆی هەرێم و حکومەتی هەرێم و خۆمان بووە، ئەنجاممان داوە و بەردەوام دەبین لە هەنگاوەکانمان. وەک دەزانن یاساکە لە پەرلەمانی تورکیە پەسەند کرا، ئەمڕۆ یان دوێنێش ئەنجوومەنی ئاسایشی تورکیە کۆبوونەوەیەکی لەبارەی ئەم بابەتە کرد. دەبێت بەرامبەر ئەم پرۆسەیە ئارامگر بین، پێویستە زۆر ئارامگریشمان هەبێت، بەڵام ئەوەی دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە پێموایە بە ڕێگای دروستی خۆیدا بەرەو چارەسەرکردنی کێشەکان دەجوڵێت.
پرسیارکەر: ئەگەر کێشەکان چارەسەر بکرێن، چ دەستکەوتێک بۆ هەرێمی کوردستان دەبێت؟
نێچیرڤان بارزانی: دەستکەوتی زۆر زۆری دەبێت. سیاسەتی هەرێمی کوردستان وەک بنەمایەک ئەوەیە کە ئەم کێشانە دەبێت لە هەر وڵاتێکدا بەپێی تایبەتمەندییە تایبەتەکانی خۆی، و لە چوارچێوەی ئەو وڵاتە و ئەو جوگرافیایەی کوردەکان تێیدا دەژین چارەسەر بکرێن. بێگومان ئەگەر ئەم کێشەیە چارەسەر بکرێت، بە بۆچوونی من بۆ هەرێمی کوردستانیش قۆناغێک و دەستپێکردنێکی نوێ دەست پێدەکات؛ هەم لە پەیوەندییە هەموولایەنەکانی لەگەڵ تورکیا و هەم لە بوارەکانی هاوسۆزی و پشتگیری لە براکانمان لە تورکیا.
پرسیارکەر: کەواتە، ئەمە ڕەهەندێکی بۆ هەرێمی کوردستان هەیە و ڕەهەندێکی بۆ خودی تورکیا؟
نێچیرڤان بارزانی: ڕەهەندێکی بۆ هەرێمی کوردستانە و ڕەهەندێکی بۆ خودی تورکیا. ـ ئەمەش زیاد بکەم ـ تورکیاش دەچێتە قۆناغێکی زۆر گرنگتر. واتە وا نییە بڵێین تەنها کوردەکان؛ ئەگەر ئەم کێشەیە چارەسەر بکرێت، تورکیاش لەم قۆناغە ئێستاوە دەچێتە قۆناغێکی زۆر جیاواز، بۆ ئەوەی بتوانێت ڕۆڵی سروشتی خۆی لە ناوچەکەدا بگێڕێت. چونکە چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە شتێکی بچووک نییە، زۆر گەورەیە و بەڕاستی ئەگەر کەسێک شایستەی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ بێت، دەبێت ئەو کەسە بێت کە ئەم کێشەیە چارەسەر دەکات. بە بۆچوونی من یەکەم کەس، بەڕێز سەرۆککۆمار ئەردۆغانە.
پرسیارکەر: ئەگەر ئەم پرۆسەی ئاشتییە بۆ هەرێمی کوردستان، بۆ کوردەکانی تورکیا، بۆ ئارمانی کورد و بۆ خودی تورکیا باشە، سەرکەوتوونەبوونی لە قازانجی کێیە؟ کێ ڕەنگە لای ببات یان تێکی بدات؟
نێچیرڤان بارزانی: پرسیارێکی زۆر شەرمەزارکەرە! ئەگەر دەرفەتێک هەیە با لێی تێپەڕین، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە هەموومان پابەندی بین و یارمەتی بدەین بۆ ئەوەی ئەم پرۆسەیە سەرکەوتوو بێت و دەرفەت بە دەستەکانێک نەدەین کە حەزیان نییە ئەم پرۆسەیە سەرکەوتوو بێت. ئەوانەی حەزیان نییە ئەم پرۆسەیە سەرکەوتوو بێت، ئەوانەن کە دوژمنی کورد و دوژمنی خودی تورکیاشن و ئارەزووی سەرکەوتنیان نییە.
پرسیارکەر: لە دوازدە مانگی ڕابردوودا ئەگەر بچینە سەر ڕۆژاڤا، ڕووداوێکی زۆر لەوێ ڕوویدا. هەڵسەنگاندنی بەڕێزتان بۆ هەموو ئەو ڕووداوانە چییە، و گرنگتر لەوە، ئەو ئەنجامە ئێستاییەی کە لەگەڵیدا دەژین و نوێنەرانی ڕۆژاڤاش لێرە ئامادەن، هەڵسەنگاندنتان بۆ ئەوەی گەیشتوونەتێ چییە؟
نێچیرڤان بارزانی: بە هەڵسەنگاندنی من، ئەوەی تا ئێستا کراوە ـ ئەگەر مرۆڤ بە شێوەیەکی واقع‌بینانە سەیری بکات ـ کاری ڕۆژاڤا ئاسان نەبوو، بەڵام سوپاس و پێزانین بۆ ئەو هەنگاوانەی هەڵیانگرت، چونکە واقع‌بین بوون. تێگەیشتنیان لە بارودۆخەکە تێگەیشتنێکی واقع‌بینانە بوو و بەڕاستی لەوانەیە زیاتر لەوەی کردوویانەیان توانای نەبووبێت. سروشتێکی تایبەتی هەیە؛ وەک وتم، بۆ نموونە ناتوانن مۆدێلی هەرێمی کوردستانی عێراق لە سوریا جێبەجێ بکەن. جیاوازیی زۆر هەیە؛ جوگرافیا جیاوازە، تێکەڵبوونی کۆمەڵایەتی لە سوریا جیاوازە. ناتوانن ئەم مۆدێلە لەوێ جێبەجێ بکەن. لە گەشتم بۆ سوریا، ئەوەی لە دیدارم لەگەڵ سەرۆکی سوریا، سەرۆک ئەحمەد شەرع بینی، ئەوە بوو کە بەڕاستی هیچ دوژمنایەتییەکیان بەرامبەر کوردەکان نییە؛ بە درێژی دەربارەی ئەم بابەتە گفتوگۆمان کرد. ئێستا ئەو هەنگاوانە دەبینین کە بۆ یەکخستنی هێزە ئەمنییەکان دەگیرێن و ئەم پرۆسەیە بە باشی بەرەوپێش دەچێت. لە بابەتی پەروەردەشدا، کە بۆ هاوڕێکانی لەوێ و بۆ کوردەکان زۆر گرنگ بوو، پێشکەوتن بەدەستهاتووە. بەڵام بە بۆچوونی من، ئەو کاتە دەتوانین بڵێین پێشکەوتنی تەواو بەدەستهاتووە کە ئەم مافانە لە یاسای بنەڕەتی سوریا جێگیر بکرێت؛ مافەکانی کورد و مافەکانی کەمینەکانی دیکە. سوریا تەنها وڵاتێکی عەرەبی نییە؛ سوریا وڵاتێکە کە عەرەبی تێدایە، کوردی تێدایە، دروزی تێدایە، عەلەوی تێدایە. ئەوەی گرنگە، دڵنیابوونەوەی مافەکانی ئەم کەمینانەیە لە چوارچێوەی سوریا‌یەکی یەکگرتوو. کوردەکانیش لە هەمان چوارچێوەدان. ئەوەی تا ئێستا بە هەوڵی براکان ئەنجام دراوە، کارێکی خوازراوە. دیسان ئەوەی گرنگە، یەکگرتوویی گوتاری کوردەکانە لەوێ، بە بەشداریی هەمووان و هەموو هێزە سیاسییەکان؛ بوونی گوتارێکی یەکگرتوو لە دیمەشق زۆر گرنگە، بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا بتوانن مافەکانی کورد لە دەستووری هەمیشەیی سوریا جێگیر بکەن. بۆچوونی من سەبارەت بەو سیستەمەی ئێستا سوریا بەڕێوە دەبات، و بە تایبەتی سەرۆککۆمار ئەحمەد شەرع، ئەوەیە کە بەڕاستی دەیانەوێت کێشەکان چارەسەر بکەن.
پرسیارکەر: ئەو خاڵەی ئاماژەتان پێدا گرنگە، چونکە بەڕێزتان بە ناسینی کەسایەتییەکان و شیکردنەوەی کەسایەتییە ناسراوەکان ناسراون. کاتێک دەڵێن سەرۆک‌کۆماری سوریا هیچ گڕێیەکی لەگەڵ کێشەی کورد نییە، بە بۆچوونی من ئەم هەڵسەنگاندنە گرنگە.
نچیروان بارزانی: کاکە عزیز، تەنها لە ڕوانگەی سیمبوولیکەوە، ئەو پەیامەی ناردی و خودی پرۆتۆکۆڵی پێشوازی‌کردنمان، نیشانی دەدا کە دەیویست پێم بڵێت هیچ گڕێیەکم لەگەڵ کورد نییە. لە فڕۆکەخانەی دیمەشق دابەزین، بە نامەیەک کە خودی سەرۆککۆمار بە زمانی کوردی ناردبووی، پێشوازییان لێکردین. لە هەموو شوێنێک ئاڵای کوردستان و عێراق هەڵکرابوو. دەیویست پەیامێک بدات؛ تەنانەت مێنیوی خواردنەکەش بە زمانی کوردی نووسرابوو؛ مەبەستی ئەوە بوو کە بڵێت: من هیچ گڕێیەکم نییە، دەخوازم و باوەڕم وایە تێگەیشتن هەیە. بەڵام بێگومان ئەوانیش کێشەی کەمیان نییە؛ سوریا وڵاتێکی ئاسان نییە، سوریا وڵاتێکی زۆر دژوار و وێرانە. نوژەنکردنەوەی سوریا لە هەموو بوارەکاندا کات دەخایەنێت. دڵخۆشم کە براکانمان لە سوریا، کاک مەزلوم و هاوڕێکانی و کەسانی دیکە، بە شێوەیەکی واقع‌بینانە سەیری بابەتەکەیان کرد. مرۆڤ هەندێک جار ئەرزووەکانی هەیە، بەڵام هەندێک جار واقعێکی هەیە کە دەبێت لەگەڵیدا بگونجێیت. ئەوان لەگەڵ واقعەکەی بابەتەکە گونجان و ئەم واقع‌بینییە لە مامەڵەکردن لەگەڵ کێشەکاندا، بە بۆچوونی من، بۆ کوردەکان زۆر زۆر گرنگە. با بە کەم مەزانین، بە بێ‌بایەخی پیشانی نەدەین، و بزانین ئەو کارەی ئەوان کردیان لە وڵاتێکدا کە ناسنامەی کوردی پێ نەدەدا و کوردی بە هاووڵاتیی سوریا دانەدەنا، زۆر گرنگ بوو. ئێستا ئێوە دێن نزیکەی ۱۳ هەزار کەس لە سوپای سوریا جێگیر دەکەن، ۱۷ هەزار کەس بە هێواشی دەچنە ناو دامەزراوە ئەمنییەکانەوە، بابەتی خوێندنەوە دەخرێتە بەرباس کە چۆن دەتوانن بخوێنن؛ ئەمانە هەمووی کارێکی زۆر جدی و پێشکەوتوون و دەبێت هەر وەک خۆیان سەیریان بکەین.
پرسیارکەر: ئەم هەڵسەنگاندنە گرنگە، چونکە لە میدیا کوردییەکاندا هەندێک جار سکاڵا دەکرێت کە ئەم دەسکەوتانە لە ئاستی قوربانیدان، خەبات و شەهیدانەی لە ڕۆژئاوا پێشکەش کراون کەمترن. بەڵام ئەم هەڵسەنگاندنەی بەڕێزتان جەخت لە واقع‌بینی دەکاتەوە. خاڵێکی دیکە، فەرمووتان بارودۆخی هەرێمی کوردستان لە عێراق لەگەڵ بارودۆخی ڕۆژئاوا لە سوریا جیاوازە. دەمەوێت دوو پرسیار بکەم: یەکەم، ڕۆژئاوا چی لە ئەزموونی هەرێمی کوردستان فێر ببێت؟ دووەم، ئێمە چ هەڵەیەکمان کردووە کە ئەوان دووبارەی نەکەنەوە؟
نچیروان بارزانی: پێشتر ئەم قسانەم لەگەڵ ژەنەڕاڵ مەزلومدا باس کردووە و پێم گوتووە لە هەندێک کاروبار لە ئێمە فێربن. ئێمە هەڵەمان کردووە و دەبێت دان بەوەدا بنێین کە هەڵە بووە؛ لە ئێمە فێربن و ئەو هەڵەکان مەکەن. پێویست ناکات نموونە بهێنرێتەوە، بەڵام پێم گوت و هاوڕا بووین کە دەبێت واقع‌بین بین. تەنها شتێک دەڵێم: کورد لە هەر شوێنێک بژی، دەبێت بە واقع‌بینییەوە سەیری بارودۆخی خۆی لەو وڵاتانە بکات کە تێیاندا دەژی؛ تا چەندە دەکرێت؟ ئەو سنوورە لە کوێیە؟ لە ساڵی ۲۰۰۵، ئایا دەستووری عێراق بۆ کوردەکان دەستاوردێکی کەم بوو؟ هەرگیز. ئەگەر مێژووی عێراق بپشکنن، ئەو دەستورەی مافەکانی کوردی بە فەرمی ناساند، بە هەوڵی هەمووان، بە تایبەتی بە هەوڵەکانی بەڕێز سەرۆک مام جەلالی نەمر و بە ئارامگرتنی درێژخایەنی بەڕێز سەرۆک بارزانی بەدەست هات و هەموو هێزە سیاسییەکان پشتگیرییان لێ کرد. بەڵام کاتێک بەڕێز سەرۆک گەڕایەوە و لێیان پرسی، گوتی: «ئەمە هەموو داواکارییەکانی ئێمە نییە، بەڵام ئەوەی بەدەستمان هێناوە بچووک نییە، بەڵکو گەورەیە.» ئێمەی لە قۆناغێکەوە بۆ قۆناغێکی تر گواستەوە و ئەو بەڵگەیە هەیە کە گەلی عێراق دەنگی بۆ دا و لە دەستووری هەمیشەیی عێراقدا جێگیر کرا. ئەمانە ڕاستییەن کە کورد لە هەر شوێنێک بژی دەبێت بەپێی مەرجەکانی ئەو وڵاتە سەیریان بکات.
پرسیارکەر: با بچینە سەر ئێران و کوردستانی ئێران؛ جەنگی ئەم بەهارە، ئەو جەنگەی لەم بەهارەدا ڕوویدا، کێشەی کوردستانی ئێرانی کردە بابەتێکی نێودەوڵەتی. هەندێک دەڵێن بەشدارنەبوونی هێزە سیاسییە کوردەکانی ئێران لەم جەنگەدا دەرفەتێک بوو کە لەدەست چوو؛ هەندێکی تر دەڵێن نەخێر، کارێکی دروست بوو کە نەکرا، چونکە دەکرا هەم کوردستانی ئێران زیانی پێ بگات و هەم شەپۆلەکانی ئاگر دامن‌گیری هەرێمی کوردستان ببێت. بەڕێزتان چۆن سەیری ئەم دوو بۆچوونە دەکەن؟
نچیروان بارزانی: لەم بابەتەدا دەمەوێت زۆر ڕاشکاو و ڕوون بم: بەداخەوە هێزە ئۆپۆزسیۆنە کوردەکانی ئێران زۆر بێ‌بەرپرسانە هەڵسوکەوتیان کرد و هەرێمیان خستە دۆخێکی زۆر خراپەوە. ئەوەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەیانکرد و دەیانگێڕایەوە، وا بوو وەک ئەوەی ئەو هێزانە بەرەو چوونە ناو ئێران دەڕۆن؛ هەرێمیان خستە بەر مەترسییەکی زۆر گەورە و بەرامبەر هەرێمی کوردستانی عێراق زۆر بێ‌بەرپرسانە هەڵسوکەوتیان کرد. لە سەرەتای جەنگەکەدا سیاسەتێکی دیاریکراومان هەبوو؛ بەردەوام لەگەڵ سلێمانی ــ براکەم کاک قوباد لێرە ئامادەیە ــ و لەگەڵ کاک بافڵ هەموو ڕۆژێک پەیوەندیمان دەگرت. سیاسەتی ئێمە ئەوە بوو کە هەرێم نابێت ببێتە بەشێک لەم جەنگە. جەنگەکە جەنگی ئێمە نەبوو، ئێران وڵاتێکی دراوسێیە و نزیکەی ۶۰۰ کیلۆمەتر سنووری هاوبەشی لەگەڵیدا هەیە. نە دەکرا و نە دەکرێت هەرێمی کوردستان ببێتە شوێنێک بۆ هەڕەشەکردن لە ئێران. ناکرێت تۆ هێزی چەکدار بیت لە هەرێمی کوردستان، هەرێم بە شوێنێکی ئارام بۆ خۆت ببینیت و لە ناو هەرێمەوە هەڕەشە لە وڵاتی دراوسێ بکەیت. ئەمە نە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی ڕێگەپێدراوە و نە بەپێی یاسا و دەستووری عێراق، و تەنانەت ئەگەر بە قازانجی کوردستانیش بوایە نابوو بکرێت. بەداخەوە ئەوان خۆیان بە پاڵەوانی جەنگەکە دەزانی، بەڵام ئێمە لە هەمان سەرەتاوە دەمانزانی ئەمە ڕێگەپێدراو نییە. بۆچوونی ئێمە دەربارەی ئەم بابەتە ڕوون بوو؛ وەک یەکێک لە یەکێتی و پارتی، لە ڕۆژی یەکەمەوە سنوورەکانمان کۆنترۆڵ کرد، هێزمان نارد و بە ڕاشکاوی ڕاگەیاند کە ڕێگە نادەین لە ناو هەرێمەوە هیچ جۆرە کردارێک ئەنجام بدرێت.
پرسیارکەر: لە پەیامەکانی کاک بافڵیشدا پێشتر ئاماژە بە هەمان بابەت کرا؛ ئێستا دەردەکەوێت کە لە کاروبارە ستراتیژییەکاندا لەسەر پاراستنی ئەم ئەزموونەش هاوڕان.
نچیروان بارزانی: لە کاروبارە ستراتیژییەکاندا، لە بەغدا و لەم بابەتانەدا لە ڕووی ستراتیژییەوە، ئەم جەنگە ئەزموونێکی زۆر گرنگ بوو، بەڵام لەو ئەزموونەدا بەهۆی هاوئاهەنگییە هەبووەکەمان لەگەڵ یەکتر زۆر سەرکەوتوو دەرچووین. سەرەڕای جیاوازییەکان و هەموو کێشەکان، بۆ پاراستنی بوونی هەرێمی کوردستان دەستمان لە دەستی یەکتر گرت و کارمان کرد.
پرسیارکەر: دەرفەت بۆ کوردستانی ئێران چییە؟
نێچیرڤان بارزانی: بە بۆچوونی من، دەرفەت بۆ کوردستانی ئێران دێت. پێشتر هەوڵمان داوە و لەم بابەتەدا بێدەنگ نەبووین، بەڵام وەک وتم، لە هەر وڵاتێکدا دەبێت لەسەر بنەمای تایبەتمەندییە تایبەتەکانی هەمان وڵات بێت. لە هەموو دیدارەکانمان لە تاران، بەشێک لە گفتوگۆکانمان دەربارەی هەمان بابەتە.
پرسیارکەر: دوای ئەم جەنگە چی دەڵێن؟ ئایا دوای ئەم جەنگە بۆچوونی تاران دەربارەی بارودۆخی کوردەکان لە ئێران گۆڕاوە؟
نێچیرڤان بارزانی: پێم وایە لەوانەیە هێشتا بە تەواوی نەگەیشتبێتە پێگەیشتن، بەڵام ئەگەر پرسیارەکە ئەوە بێت کە ئایا لەسەری بیر دەکرێتەوە، بە باوەڕی من بە زۆر جددی لەسەری بیر دەکرێتەوە. پێشنیارەکەم ئەوەیە کە کێشەی کورد کێشەیەکی جددییە لەم وڵاتانەدا و بە بیرچوونەوە و نکۆڵیکردن چارەسەر ناکرێت. دووەم، چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە دەبێت گونجاو بێت لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی ئەو دەوڵەتانە. ناتوانین هیچ مۆدێلێک پێشنیار بکەین و بڵێین لە ئێران یان تورکیا بە پێی فلان مۆدێل جێبەجێی بکەن، بەڵکو دەڵێین دەبێت لەسەر بنەمای تایبەتمەندییە ناوخۆییەکانی هەمان وڵاتتان ئەم کێشەیە چارەسەر بکەن. سیاسەتی نکۆڵیکردن ناتوانێت بۆ هەمیشە بەردەوام بێت.
پرسیارکەر: با باسی عێراق بکەین؛ دەرچوونی هێزە ئەمریکییەکان تا چەندە مەترسیدارە؟ خەڵک ترسیان لە دڵدایە کە ئەگەر ئەمریکا بڕوات، کێ پارێزگاری لە هەرێمی کوردستان دەکات؟ هەڵوێستی بەڕێزتان دەربارەی دەرچوونی هێزە ئەمریکییەکان چییە؟
نێچیرڤان بارزانی: پێم وایە بەڕێز سودانی ئەو بابەتەی بە درێژی ڕوونکردەوە، بەڵام ڕێگەم بدەن منیش بۆچوونەکەم بڵێم: یەکەم، هێزە ئەمریکییەکان و هێزەکانی تریش لە ساڵی ۲۰۱۴ کاتێک داعش هێرشی کرد، بە داواکاریی فەرمی حکومەتی عێراق و بە نامەیەکی فەرمی هاتن و یەکێک لە مەرجەکانی عێراق ئەوە بوو کە ئەم هاوپەیمانییە ئەمریکا سەرکردایەتی بکات. لە ساڵی ۲۰۱۴ەوە تا ئێستا گۆڕانکاریی زۆر ڕوویداوە. زۆر سرووشتییە کە ئەمڕۆ دوای نزیکەی ۱۰ تا ۱۲ ساڵ، عێراق چیتر پێویستی بە هاوپەیمانییەکی ئەوەندە گەورە نەبێت، چونکە ئەم ناونیشانە متمانە لەناو دەبات و وای دەکات خەڵک متمانە بە عێراق نەکەن و بۆ وەبەرهێنان نەچنە ئەوێ. عێراق پێویستی بەوەیە کە دەسەڵاتی خۆی هەبێت، بەڵام وڵات دەبێت بۆ هاوکاریی ئاسایشی پەیوەندییە دوولایەنەکان لەگەڵ ئەو وڵاتانە هەبێت. ئێمە سوپاسی ئەو هێزانە دەکەین کە هاتن و یارمەتییان دا، بەڵام ئەمڕۆ عێراق گەیشتووەتە قۆناغێک کە دەتوانێت ڕووبەڕووی ئالۆزییەکان ببێتەوە. سەبارەت بە پاراستنی وڵات: یەکەم، عێراق و هەرێمی کوردستان پێویستیان بە سیستەمی بەرگریی ئاسمانییە. تا ئەوەی من ئاگادارم، لەنێوان عێراق و ئەمریکا ڕێککەوتنێک هەیە و نزیکەی ۵۲ خاڵ لە عێراق بۆ دامەزراندنی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی دیاریکراوە کە هەرێمی کوردستانیش لەناو ئەم سیستەمەدایە؛ چونکە هەموو عێراق پێویستی پێیەتی. دووەم، بابەتی چەک دەبێت تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت. ناکرێت لە ناو عێراقەوە وڵاتانی دراوسێ و هەرێم هەڕەشەی لە کوردستان کرد. ئەمە دەستپێکی حاکمەتە: چۆن دەکرێت چەکێک لە دەرەوەی ویستی دەوڵەت هەبێت؟ لە مەیدانی کرداردا، ئەوانەی داعش tێکشکاندن هێزی عێراق، پێشمەرگە و حەشدی شەعبی بوون کە قوربانییان دا و خوێنیان ڕشت. ئێستاش پێشمەرگە و گەلەکەی کوردستان ئامادەن بۆ بەرگری لە خاکەکەیان. بەڵام گرنگترین هۆکار بۆ پاراستنی هەرێم، لەگەڵ هێزی بەرگریی ئاسمانی، دیپلۆماسی، گفتوگۆی دروست و ڕێککەوتن لەگەڵ دەوروبەرە.
پرسیارکەر: زیاتر لە بیست ساڵە کە بەڕێزتان لەگەڵ بەغدا گفتوگۆ دەکەن؛ لەم ئەزموونەدا چی فێربوون کە لە ساڵی ۲۰۰۵ نەدەزانیت؟
نێچیرڤان بارزانی: لە ساڵی ۲۰۰۵ بە ئاوات و هیوا زۆرەکانەوە دەستووری عێراقێکی فیدراڵ و دیموکراتیکمان نووسی کە بنەمای هاوڵاتیبوون بێت؛ نەک تەنها بۆ هەرێمی کوردستان، بەڵکو بۆ هەموو عێراق. دەستورێکمان نووسی کە پێمان وابوو عێراق لە قۆناغێکەوە بۆ قۆناغێکی بە تەواوی جیاواز دەگوازێتەوە. ئەوەی لێی فێربوون ئەوەیە کە کێشەی سەرەکی جێبەجێنەکردنی دەستورە. کێشەی نێوان هەرێم و بەغدا کەسی نییە، هەڵەی فلان سەرۆکوەزیر یان کەسێکی دیکە نییە، بەڵکو بابەتی سیستەمی بەڕێوەبردنی عێراقە. لەسەر کاغەز سیستەمێکی فیدراڵمان هەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ناوەڕۆکی سیستەمەکە فیدراڵی نییە، بەڵکو کۆمەڵێک یاسای کۆنی ڕژێمی پێشوون کە وەزیرەکانی عێراق ناچار دەکات بەپێی ئەو یاسایانە مامەڵە لەگەڵ هەرێم بکەن. بۆیە دەمەوێت بڵێم ئەگەر عێراقێکمان دەوێت کە هەموومان بە ئارامی تێیدا بژین، ڕێگاکەی جێبەجێکردنی دەستورە. کلیلی ئەم کێشەیە جێبەجێکردنی دەستورە؛ دەستور بەو مانایەی کە هەردوو ئەرک و مافمان هەیە. ناوی وڵاتەکە دادەنێن وڵاتی فیدراڵ؛ گرنگە گفتوگۆیەکی جددی بۆ جێبەجێکردنی دەستور دەست پێ بکات، هەموو دەستورەکە جێبەجێ بکرێت، بەڵام پێشینەکانیش دیارین: دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامانە سروشتییەکان و داهاتەکان و دادگای فیدراڵ. ئەگەر یاسای نەوت و گاز و یاسای داهاتەکان هەبێت ــ چەندین جار دەڵێن کێشەی کەرکووک زۆر گرنگە، ئەمە ڕاستە و من لێرە ناچمە ناو ئەم گفتوگۆیە ــ بەڵام ئەگەر یاسای نەوت و گاز و یاسای داهاتەکانمان هەبێت، ئەوا کێشەکان لە ناوچە کۆنەکان و ناوچە ناکۆکەکانیش زۆر کەم دەبنەوە. بابەتی دادگای فیدراڵ بۆ عێراق زۆر گرنگە. ئەگەر عێراقێکمان دەوێت کە هەموومان تێیدا هەستی هاوڵاتیبوون بکەین، بە بۆچوونی من کلیلی ئەوە دەستورە.
پرسیارکەر: لە هەرێمی کوردستان دوای هەڵبژاردنەکان، کەمێک ناومێدی لەبارەی پێکهێنانی کابینەی نوێ دروست بووە؛ هەنگاوی بەڕێزتان بۆ نزیککردنەوەی پارتی و یەکێتی و پێکهێنانی حکومەت چییە؟
نێچیرڤان بارزانی: ڕاستە کە ماوەیەکی زۆرە ــ پێموایە ڕیکۆردمان تۆمار کردووە و تەنانەت لە بەلجیکاش لە دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت پێشکەوتووین ــ و ئەمە شتێکی ناخۆشە. گەلی کوردستان متمانەیەکی گەورەی بە هێزە سیاسییەکان دا و ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردنەکان نزیکەی ۷۲ لەسەدا بوو کە ڕێژەیەکی زۆر بەرزە. ئەم دەنگانە ئەمانەتن، ئەمانەتی ئەم گەلەن. ئەم سیستەمی دەنگدان و دیموکراسییە بە ویستی خۆمان دروست کراوە و کەسێک بەسەریدا سەپاندووی نەین. لەم ماوەیەی حکومەت پێک نەهاتووە، جێی خۆشحاڵییە کە لەبارەی مەسەرەی پەیوەندیدار بە کاروباری ستراتیژی، دیدگاکانی هەردوو حیزبی پارتی و یەکێتی لە یەکتر دوور نین و لێک نزیکن. من بە تایبەتی بەردەوام لەگەڵ ئەم بابەتەدا خەریکم؛ بیستم کاک بافڵ گوتی ئێمە لە ناوەڕاستی ڕێگاین، منیش هەمان دیدگا پشتڕاست دەکەمەوە. هەفتەی ڕابردوو کۆبوونەوەی باشمان هەبوو، چاوەڕێین ئەم هەفتەیە یان هەفتەی داهاتوو کۆبوونەوەکانی هیوادارم گفتوگۆیەکی تریمان هەبێت تا بتوانین ڕێگایەک بۆ پێکهێنانی حکومەت بدۆزینەوە.
پرسیارکەر: لە ڕاپۆرتێکدا لە ماڵپەڕی هەواڵی ئەکسیۆسدا هاتووە کە بەڕێزتان لەنێوان تاران و واشنتن ناوبژیوانیتان کردووە. لەبارەی ئەمەوە چی دەڵێن؟
نێچیرڤان بارزانی: هەندێک جار لە دیپلۆماسیدا دەکرێت کارەکان بە ڕێگای جیاوازیش بە ئەنجام بگەیەنرێن. ئەوەی لەو ڕاپۆرتەدا باس کرا، تا ڕادەیەکی زۆر ڕاست بوو. نامانەوێت زیاتر لە پێویست خۆمان بڵێین، بەڵام ئێمە ئەو ڕۆڵەمان گێڕا. ئەم بابەتە لە واشنتن بە سوپاسەوە وەرگیرا و جێی سوپاسە کە لەلایەن بەرپرسانی ئێرانیشەوە وەڵامێکی زۆر باش بەو هەوڵە درا.
پرسیارکەر: پەیامتان بۆ گەنجان بۆ دە ساڵ تا بیست ساڵی داهاتوو چییە، چییان پێ دەڵێن بۆ ئەوەی دڵیان بەو خاک و نیشتمانە خۆش بێت؟
نێچیرڤان بارزانی: با سەیری مێژوو بکەین کە لە کوێوە هاتووین و بە کوێ گەیشتووین. ئەم نەتەوەیە لە ئازار، وێرانکاری، بۆردوومانی کیمیایی و ئاوارەبوون گەیشتووە بە ئەمڕۆ. ئێمە ئەم دۆخەمان ــ بە هەموو باشی و خراپییەکانییەوە ــ گەیاندووەتە ئەمێرە. قسەم بۆ گەنجان ئەوەیە: تکایە ئەم دەستکەوتانە بە بچووک مەزانن، چونکە ئێوە لە سەردەمی ئەو ئازارانە و ئەو ڕۆژگارە سەختەدا نەژیان کە نەوەکانی پێشوو تێپەڕاندوویانە. ئەمە ئامانەتێکی زۆر گەورەیە و گەنجان دەبێت ئەم ئامانەتە لێرەوە وەربگرن و بە ئاراستەی باشتر بووندا بیبەن. مەرج نییە هەموو ئەوەی ئێمە کردوومانە ڕاست بووبێت؛ لەم کاروانەی پەنجا ـ شەست ساڵەدا هەڵەش ڕوویداوە، بەڵام ئەوەی گرنگە پاراستنی ئەم ئەزموونەیە. خۆشەویستی و دڵسۆزی بۆ خاک و نیشتمانە. لە هەر ماڵێکی ئەم نیشتمانەدا چیرۆکێکی پڕ لە ئازار و قوربانیدان شاردراوەتەوە. ئەوەی ئەمڕۆمان هەیە، بە هەموو کەموکوڕییەکانییەوە، دەبێت بە نرخەوە بزانین. لە نەوەی نوێ دەخوازم بە دیدگایەکی نوێ ئەم کاروانە بەرەو پێش ببەن؛ ئەمڕۆ سەردەمی زانست، زیرەکی دەستکرد و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیایە، گەنجەکانمان دەبێت خۆیان بۆ ئەم قۆناغە ئامادە بکەن. کاتێک ئەم گەنجانە دەبینم، هیوادارییەکی زۆر لە من دروست دەبێت کە بەرپرسیارێتییە قورسەکەی خۆیان تێدەگەن و دەزانن چی دەبێت بکەن. دڵنیام زۆر باشتر لە ئێمە دەتوانن خزمەتی وڵاتەکەیان بکەن.
