میراتی برێمەر لە عێراقدا:
کاتی هەڵوەشاندنەوەی یاسا کارگێڕی و تاوانکارییەکانە
خوێندنەوەیەکی دەستووری و یاسایی بۆ دوا قۆناغی سەروەریی عێراق دوای پاشەکشەی هێزەکانی ئەمەریکا
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی 2003، قۆناغێکی نوێ لە مێژووی سیاسی و دەستووریی عێراق دەستی پێکرد؛ قۆناغێک کە تێیدا ئەمریکای ئەمەریکا لە ڕێگەی دەسەڵاتی هاوپەیمانانەوە، بە سەرۆکایەتیی (پۆڵ برێمەر)، جڵەوی بەڕێوەبردنی وڵاتی گرتە دەست و نەخشەڕێگای بۆ سیستەمی سیاسیی نوێ کێشا، کە دواتر لە دەستووری ساڵی 2005دا ڕەنگدانەوەی هەبوو. سەرەڕای ئەوەی لە دەستووردا عێراق بە فەرمی وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی ناسێنرا، بەڵام جێبەجێکردنەکەی تووشی لەمپەری قووڵ بوو. دیارترین نیشانەی ئەم کێشەیە، پەککەوتنی بەمەبەستی «مجلیسی اتحاد» (ئەنجومەنی فیدراڵی)یە؛ لێرەدا دەبێت بپرسین: ئەمەریکا و پۆڵ برێمەر بۆچی مەجلسی ئیتیحادیان تەعتیڵ کرد و برێمەر لەم پەکخستنە چ مەبەستێکی هەبوو؟
لە ڕاستیدا، ئەندازیاری نەخشەی سیاسیی نوێی عێراق زۆر بە باشی لەوە تێگەیشتبوون کە بوونی «مجلیسی اتحاد» وەک دەسەڵاتێکی یاسادانانی دووەم بۆ پاراستنی مافی پێکهاتەکان، هەرێمەکان و پارێزگاکان، کۆتایی بەو مەرکەزییەتە توندە دەهێنێت کە (واشنتۆن) وەک گەرەنتییەک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی خێرای دەوڵەت پێویستی پێی هەبوو. بەڵام کێشەکە تەنها لە مێژووی برێمەردا کۆتایی نایەت؛ لێرەدا خاڵێکی یەکلاکەرەوە هەیە کە دەبێت بوێرانە دەستنیشان بکرێت: ئەمریکا تەنها بناغە مەرکەزییەکەی دانا، بەڵام ئیرادەی سیاسیی ناوخۆیی و هێزە حوکمڕانەکانی (بەغداد) لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا بە مەبەست و بۆ قۆرخکردنی دەسەڵات، سوودیان لەو بۆشاییە وەگرت و بە دەستی خۆیان ڕێگرییان لە دەرکردنی یاسای ئەنجومەنی فیدراڵی کرد تاوەکو هیچ چاودێرییەک بەسەر بڕیارە مەرکەزییەکانەوە نەبێت. ئەم دواکەوتنە بەردەوامە ئەوە دەردەخات کە سیستەمی سیاسیی عێراق لە ڕووی کردارییەوە هەر لە بنەڕەتدا لەسەر باڵەخانەیەکی داڕماوی مەترسیدار بنیات نراوە.
بۆ تێگەیشتن لە ڕیشەی ئەم دۆخە، لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ قۆناغی داگیرکاری؛ بەپێی ماددەی (43) لە ڕێکەوتنەکانی لاهای (1899 و 1907) و پەیماننامەکانی ژنێڤ، دەسەڵاتی هێزی داگیرکار کاتییە و سنووردارە بە "بەڕێوەبردنی کاتی" نەک سەپاندنی مۆدێلی هەمیشەیی یاسایی یان دەستکاریکردنی پێکهاتەی دەوڵەت. کاتێک لە ساڵی 2004دا سەروەری گەڕێنرایەوە بۆ عێراق، بە پێی بنەماکانی فیقهی دەستووری، هەر دەسەڵاتێکی بیانی لە ساتی گەڕانەوەی سەروەرییەوە سەرجەم فەرمانەکانی دەبنە «ماددەی خاوەن گرێبەستی کاتی» و دەبێت لە ماوەیەکی دیاریکراودا لەلایەن پەرلەمانی ڕەسەنەوە هەڵوەشێنرێنەوە یان هەموار بکرێن. مانەوەی فەرمانەکانی برێمەر بۆ ماوەی زیاتر لە دوو دەیە، پێشێلکردنێکی ڕیشەییە بۆ سەروەریی خاکی عێراق.
یەکێک لە زەقترین نموونە کارەساتبارەکانی ئەم فەرمانانە، فەرمانی ژمارە (55)ی ساڵی 2003 و پاشان ئەو پشتبەستنە نایاساییەیە کە لەسەر بڕیارەکانی برێمەر بۆ دروستکردنی دەسەڵاتی دادوەری و بەتایبەت درووستبوونی «محکمة الاتحادية العليا» (دادگای باڵای فیدراڵی) کراوە. دادگای فیدراڵی لە عێراقدا لەڕووی تەشریعییەوە خاوەنی «سەرچاوەیەکی دایک»ی ڕەسەن نییە کە لەلایەن پەرلەمانی هەڵبژاردراوی گەلەوە دەرچووبێت، بەڵکو لەسەر بنەمای فەرمانێکی ئارەزوومەندانەی سەردەمی دەسەڵاتی کاتی و پاشان بە پشتبەستنێکی لاواز بە ماددەی (93)ی دەستوور دروست کراوە! واتە ئێمە لەبەردەم دەزگایەکی باڵای دادوەریداین کە بڕیارەکانی چارەنووسسازن، کەچی لە بنەڕەتدا لەسەر بناغەیەکی یاسایی "کاتی و سەپێنراو" هاتووەتە کایەوە. بەپێی ماددەی (130)ی دەستوور، ئەم فەرمان و پێکهاتانە تەنها وەک ڕێوشوێنێکی کاتی بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی دانراون هەتا ئەوکاتەی بە یاسایەکی ڕەسەنی پەرلەمانی دەگۆڕدرێن.
لە ڕووی زانستی و پراکتیکییەوە، لێرەدا پرسیارێکی زۆر هەستیار سەرهەڵدەدات: ئایا هەڵوەشاندنەوەی فەرمانەکان کاریگەریی ڕەجعی (Retroactive) دەبێت یان نا؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەمە و پاراستنی سەقامگیری، دەبێت جیاکارییەکی زانستیی توند بکرێت: لەلایەکەوە، نابێت یاسای نوێ هیچ کاریگەرییەکی پێچەوانەی هەبێت لەسەر ئەو مافە مەدەنی، ئابووری و گرێبەستانەی کە هاووڵاتییان و لایەنەکان لە ڕابردوودا لەسەر بنەمای ئەم فەرمانانە بەدەستیان هێناوە، چونکە ئەمە دەبێتە هۆی ئاژاوەیەکی تەواوی ئابووری و داڕمانی متمانەی یاسایی. هەروەها، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، پێویستە گرێبەستە نێودەوڵەتییە ستراتیژییەکان، وەبەرهێنانەکان و کاروباری دەرەکی لەژێر چەتری مەرجەکانی ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی و پاراستنی مافی بەدەستهێنراودا بمێننەوە تا ئەوکاتەی بە ڕێککەوتن یان یاسای نوێ دەگۆڕدرێن، بۆ ئەوەی وڵات تووشی سکاڵا و قەیرانی نێودەوڵەتی نەبێت. بەڵام لەلایەکی تریشەوە، ئەمە ڕێگر نییە لە هەڵوەشاندنەوە و ڕاستکردنەوەی یەکجارەکیی بڕیارە سیاسی و کارگێڕییە نادەستوورییەکان لە کاتی دەرکردنی یاسای بەدیلدا، واتە کاریگەریی هەڵوەشاندنەوەکە دەبێت تەنها بۆ داهاتوو بێت بەڵام لەگەڵ پاکتاوکردنی بنەڕەتیی ڕیشەی نایاساییبوونیان.
بۆ ئەوەی پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە نەبێتە هۆی پەککەوتنی دەوڵەت و دروستبوونی قەیرانی کارگێڕی، چارەسەری کارەکی لەخۆگرتنی «میکانیزمێکی ڕاگوزەری» دەبێت؛ بە جۆرێک کە پەرلەمان پێشوەختە پاکێجی یاسای بەدیل (وەک یاسای نوێی دادگای فیدراڵی بەپێی ماددەی 92، یاسای ئەنجومەنی فیدراڵی، و یاسای نەوت و غاز) بە یەک پاکێج ئامادە بکات، و لە هەمان کاتدا مۆڵەتی بەردەوامیی کارگێڕی بە فەرمانگەکان بدات تا ئەوکاتەی بەڕێوەچوونی کارەکان بە تەواوی دەکەوێتە سەر چەتری یاسا ڕەسەنەکان و پاشان بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی کۆتایی فەرمانە کۆنەکانی برێمەر دەربکات.
لە چوارچێوەی ئەم گۆڕانکارییە ڕیشەیییەدا، سیستمی چاکسازیی تاوانکاری و چارەنووسی ئەو سزادراوانەی کە لەسەر بنەمای فەرمانە توندوتیژەکانی سەردەمی دەسەڵاتی کاتی و یاساکانی دژ بە نەیارانی هاوپەیمانان (بەتایبەت تۆمەتبارانی ماددە هەمەچەشن و ئاڵۆزەکانی تیرۆر) دەستگیر کراون، ڕووبەڕووی پێشبینییەکی مەترسیدار و یەکلاکەرەوە دەبێتەوە:
پێشبینیی یەکەم (هەڵوەشاندنەوەی ڕەوایەتیی دادگاییکردنەکان):
لەگەڵ پاشەکشەی کاریگەریی فەرمانەکانی (برێمەر) و هەڵوەشاندنەوەی ئەو بنەما تەشریعییە نادەستوورییانەی کە دادگاکانی تایبەت و سیستمی سزادانی توندیان لەسەر بونیاد نرا بوو، ئەوا لە ڕووی تیۆریی یاساییەوە زۆرێک لەو حوکمانەی لەسەر بنەمای "تۆمەتی دژایەتیکردنی هێزەکانی هاوپەیمانان و سیستەمی داگیرکاری" دەرچوون، شەرعییەتی دەستووریی خۆیان لەدەست دەدەن. ئەمە دەرگا بۆ پێداچوونەوەیەکی گەورە (إعادة المحاكمة) لە دادگاکاندا دەكاتەوە.
پێشبینیی دووەم (قەیرانی ئەشکەنجەدان و داواکاری بۆ قەرەبووکردنەوە):
ئەگەر بسەلمێنرێت کە زۆرێک لەو مەحکومانە لە سەردەمی پڕ لە ستەمی ئیدارەی برێمەر و لەژێر گوشاری دەزگا هەواڵگری و سەربازییە بیانییەکاندا لە ڕێگەی ئەشکەنجە و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤەوە دانپێدانانیان لێ وەرگیراوە، ئەوا پاشەکشەی یەکجارەکیی ئەم فەرمانە دەبێتە پانێلێکی یاسایی نێودەوڵەتی بۆ ئەوەی ڕێکخراوەکانی چاکسازیی تاوانکاری و کەسوکاری قوربانیان داوای هەڵوەشاندنەوەی حوکمەکان، لێخۆشبوونی گشتی، و قەرەبووکردنەوەی ماددی و مەعنەویی زیندانییان بکەن. بەڵام مەترسیی گەورە لەوەدایە کە ئیرادەی سیاسیی ناوخۆیی (بۆ داپۆشینی کەموکوڕییەکانی ڕابردوو) بەرەنگاری ئەم چاکسازییە ببێتەوە، کە ئەمەش پێویستی بە خەباتێکی نوێی مەدەنی و یاسایی هەیە.
ئەم پەککەوتنە مەبەستدارەی دەزگا فیدراڵییەکان، دۆخەکە دەگەیەنێتە لووتکە؛ چونکە ئابووریی سیاسی بووەتە ئامرازێکی فشار، کۆبوونەوەی گشت داهاتی نەوت لە بەغدا و بەکارهێنانی بڕیارەکانی دادگا دژی هەرێم و پارێزگاکان، لەپاڵ بوونی گرووپە چەکدارە دەرەکییەکان کە سەروەریی یاسایان خستووەتە ژێر پرسیارەوە. لە ئەنجامدا، عێراقی پاش 2003، بەهۆی میراتی برێمەر، ئیرادەی مەرکەزگەرا، نەبوونی شەرعییەتی ڕەسەن بۆ دامەزراوەکان و قۆرخکاریی ئابووری، نەیتوانیوە ببێتە خاوەنی دەوڵەتێکی فیدراڵی ڕاستەقینە، و گەیشتن بە سەروەرییەکی پایەدار و دادپەروەریی سزادان پێویستی بەم نەخشەڕێگا ڕیشەیییە یاساییە هەیە.
چونکە یاسا لە بنەڕەتدا نە هۆکارێکە بۆ تۆڵەسەندنەوەی سیاسی و نە ئامرازێکە بۆ کۆتاییهێنان بە کەرامەتی مرۆڤ، بەڵکو قەڵایەکە بۆ پاراستنی دادپەروەری؛ بۆیە دەستکاریکردنی میراتی تاریکی ڕابردوو و گەڕاندنەوەی هاوسەنگی بۆ سیستەمی چاکسازیی تاوانکاری، تەنها بژاردەیەک نییە بۆ چاکسازی، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقییە بۆ زیندووکردنەوەی متمانەی داڕماوی نێوان هاووڵاتی و دەوڵەت.
توێژەری مافپەروەر ڕەنج باراوی
سەرۆکی پەیمانگای چاکسازیی تاوانکاریی کوردستان - عێراق
سەرچاوەکان:
دەستووری کۆماری عێراق (2005) - ماددەکانی 9، 19 (تایبەت بە مافەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە)، 65، 78، 92، 93، 110، 130 و 140 (پەسەندکراو لە ڕێکەوتی 15/10/2005).
یاسای نێودەوڵەتی و ڕێککەوتنامەکانی لاهای (1899 و 1907) (تایبەت بە سنووری دەسەڵاتی هێزی داگیرکار) و پەیماننامەکانی ژنێڤ (12ـی ئابی 1949، بەتایبەت بەندەکان لەسەر پاراستنی مافی مەدەنی و زیندانییان لە کاتی داگیرکاریدا).
پۆڵ برێمەر، کۆتاییهێنان بە ئیمپراتۆرییەت: ساڵێک لە عێراقدا (My Year in Iraq: The Struggle to Build a Future of Hope)، چاپخانەی Simon & Schuster، شاری نیویۆرک، ساڵی بڵاوکردنەوە: 2006 (تایبەت بە فەرمانەکانی دەسەڵاتی کاتیی هاوپەیمانان - CPA، شێوازی سەپاندنی دەزگا کاتییەکان، و میکانیزمی دەستگیرکردن و دادگاییکردنەکان لە ماوەی نێوان ئایاری 2003 تا حوزەیرانی 2004).
د. عەبدولغەنی مەحموود، تیۆریی گشتیی یاسا و بنەماکانی سەروەری لە سیستەمە دەستوورییەکاندا (لێکۆڵینەوە لەسەر کاتیبوونی فەرمانە سەپێنراوەکان و کاریگەریی ڕەجعی لە هەڵوەشاندنەوەی یاساکاندا)، چاپخانەی دار الحکمة، بەغدا، 2012، ل (112-135).
