کۆشکی سپی لە واشنتۆن، لە ڕێگەی پەیامێکی فەرمییەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس، یادی 82 ساڵەی یەکێک لە گەورەترین و خوێناویترین ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی بەرز ڕاگرت. ئەم یادە کە بە "ڕۆژی دی-دەی" ناسراوە، تەنها یادکردنەوەی جەنگێک نییە، بەڵکو گوزارشتە لە سەرکەوتنی ئیرادەی گەلان بەسەر یەکێک لە تاریکترین ڕژێمە دیکتاتۆرییەکانی مێژوو کە ڕژێمی نازی بوو.
پاشخانی مێژوویی: جیهان لە ژێر هەڕەشەی نازیزمدا
لە ساڵی 1944 دا، زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا لە ژێر چەپۆکەی سوپای ئەڵمانیای نازیدا بوون. ئەدۆڵف هیتلەر "پەرژینی ئەتڵەسی" دروست کردبوو، کە زنجیرەیەک قەڵا و سەنگەری سەربازیی زۆر بەهێز بوو لە کەناراوەکانی ئەوروپا، بە ئامانجی ڕێگریکردن لە هەر هێرشێکی هاوپەیمانان. لەو سەردەمەدا، جیهان پێویستی بە پلانێکی بێوێنە هەبوو بۆ شکاندنی ئەو گەمارۆیە و ڕزگارکردنی مرۆڤایەتی.
پلانی ئۆپەراسیۆنی ئۆڤەرلۆرد: گەورەترین فێڵی سەربازی
ئۆپەراسیۆنی نۆرماندی کە ناوی نهێنییەکەی "ئۆڤەرلۆرد" بوو، پێویستی بە ئامادەکارییەکی چڕ هەبوو. هاوپەیمانان (بە سەرکردایەتی ئەمریکا، بەریتانیا و کەنەدا) بۆ ماوەی چەندین مانگ پلانیان داڕشت. یەکێک لە کارە هەرە سەرنجڕاکێشەکان، پڕۆسەی چەواشەکاری بوو، کە تێیدا تانک و فڕۆکەی کارتۆنییان لە شوێنی تر نیشانی ئەڵمانیا دەدا بۆ ئەوەی وا بزانن هێرشەکە لە ناوچەی "پا دێ کالێ" دەبێت نەک نۆرماندی. ئەم فێڵە سەربازییە وایکرد سوپای نازی هێزەکانی خۆی دابەش بکات و سەرکەوتنی هاوپەیمانان ئاسانتر بێت.
6 ی حوزەیرانی 1944: کاتژمێری سفر
لە کاتژمێرەکانی یەکەمی بەرەبەیانی 6 ی حوزەیرانی 1944، گەورەترین هێزی دەریایی لە مێژوودا بەرەو کەناراوەکانی فەرەنسا بەڕێکەوت. زیاتر لە 5,000 کەشتی جەنگی، 11,000 فڕۆکە و 156,000 سەرباز بەشدارییان لە قۆناغی یەکەمی هێرشەکەدا کرد. سەربازەکان بەسەر 5 کەناراو کات کران (ئۆماها، یوتا، گۆڵد، جۆنۆ و سۆرد).
خوێناویترین و سەختترین شەڕ لە کەناراوەکانی "ئۆماها" ڕوویدا، کە تێیدا سەربازانی ئەمریکی ڕووبەڕووی بەرگرییەکی زۆر توندی نازییەکان بوونەوە. سەرەڕای گیانلەدەستدانی هەزاران سەرباز لە چەند کاتژمێرێکی کەمدا، بەڵام هاوپەیمانان توانییان هێڵەکانی بەرگری بشکێنن و پێگەی خۆیان لەناو خاکی فەرەنسا جێگیر بکەن.
ئەنجامە ستراتیژییەکان: سەرەتای کۆتایی بۆ هیتلەر
سەرکەوتنی هێرشی نۆرماندی وەک "سەرەتای کۆتایی" بۆ ڕژێمی نازی هەژمار دەکرێت. ئەم ئۆپەراسیۆنە بەرەیەکی نوێی جەنگی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا کردەوە، کە وایکرد سوپای ئەڵمانیا لە نێوان هێزەکانی هاوپەیمانان لە ڕۆژئاوا و سوپای سوور لە ڕۆژهەڵات گەمارۆ بدرێت. دوای کەمتر لە ساڵێک لەم هێرشە، لە ئایاری 1945 دا، ئەڵمانیا ناچار کرا بەبێ مەرج خۆی ڕادەست بکات و جەنگ لە ئەوروپا کۆتایی هات.
مانای ئەم یادە لە دوای 82 ساڵ
ئەمڕۆ کە کۆشکی سپی ئەم یادە بەرز ڕادەگرێت، پەیامێکی ڕوونی هەیە بۆ جیهانی مۆدێرن. ئەم داستانە نیشانەی ئەوەیە کە پاراستنی دیموکراسی و ئازادی تێچوویەکی زۆری هەیە. یادکردنەوەی ڕۆژی دی-دەی، ڕێزگرتنە لەو گیانفیداییەی کە وایکرد نەخشەی جیهان لە دیکتاتۆرییەتەوە بەرەو ئاشتی و پێکەوەژیان بگۆڕێت.
لە ڕاپۆرتەکەی کۆشکی سپیدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە هاوپەیمانی نێوان نەتەوەکان، کە لە کەناراوەکانی نۆرماندی بە خوێن نوسراوە، تا ئێستاش وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکی ئاسایشی جیهانی ماوەتەوە. ئەم یادە بیرهێنانەوەیەکە بۆ نەوەی نوێ، کە ئازادی دیارییەکی بەخۆڕایی نییە، بەڵکو بەرهەمی یەکگرتوویی و بوێرییەکە کە 82 ساڵ لەمەوبەر لە دەریای نۆرماندی مێژووی گۆڕی.
کورد و نۆرماندی
داستانی نۆرماندی تەنها جەنگێکی نێوان وڵاتانی زلهێز نەبوو، بەڵکو کۆکەرەوەی تێکۆشەرانی ئازادی بوو لە هەموو نەتەوە جیاوازەکانەوە. کوردیش وەک نەتەوەیەک کە هەمیشە لە هەوڵی ئازادیدا بووە، بەشێکی دانەبڕاو بووە لەو کاروانە، هەرچەندە ناوی کورد لەو سەردەمەدا لە ژێر ئاڵای وڵاتانی تردا ون بوو.
1. کورد لەناو ڕیزەکانی سوپای بریتانیا (Iraq Levies)
لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا، هێزەکانی "لیڤی" (Iraq Levies) لە عێراقدا هەبوون کە بەشێکی زۆریان لە کورد و ئاشوورییەکان پێکهاتبوون. ئەم هێزانە لە ژێر فەرمانی سوپای بریتانیادا بوون. هەرچەندە زۆربەی ئەم هێزانە ئەرکی پاراستنی بنکە سەربازییەکانیان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و قوبرس پێسپێردرابوو، بەڵام ژمارەیەک لە ئەفسەر و سەربازە کوردەکان کە زمانی ئینگلیزییان دەزانی یان شارەزاییەکی تایبەتیان هەبوو، وەک بەشێک لە یەکە جیاوازەکانی سوپای بریتانیا گوازرانەوە بۆ بەرەکانی ئەوروپا و بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنە جیاوازەکاندا کرد.
2. کوردە کۆچبەرەکان لە سوپای ئەمریکادا
لەو سەردەمەدا ژمارەیەک لەو کوردانەی کە بە مەبەستی کار یان خوێندن ڕوویان لە ئەمریکا کردبوو، بوونە هاووڵاتی ئەمریکی و وەک سەربازی ئەو وڵاتە نێردرانە بەرەکانی جەنگ. بەڵگەنامەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ناو لیستی سەربازە ئەمریکییەکاندا کە لە کەناراوەکانی نۆرماندی دابەزین، ناوی وا هەبووە کە ڕەچەڵەکیان کورد بووە، بەڵام بەهۆی ئەوەی وەک هاووڵاتی ئەمریکی تۆمارکرابوون، ناسنامە نەتەوەییەکەیان ڕەنگینەدابووەوە.
3. کاریگەری ناڕاستەوخۆ: کورد لە سوپای سووردا
هەرچەندە سوپای سووری سۆڤیەت لە نۆرماندی بەشدار نەبوو (چونکە لە بەرەی ڕۆژهەڵات شەڕی دەکرد)، بەڵام ناکرێت باس لە جەنگی دژی نازیزم بکرێت و ناوی کوردانی ناو سۆڤیەت نەهێنرێت. زیاتر لە 8,000 بۆ 10,000 کورد لە ناو ڕیزەکانی سوپای سووردا دژی هیتلەر دەجەنگان. قارەمانی وەک "سەمەند سیابەندۆڤ" کە خەڵاتی "قارەمانی یەکێتی سۆڤیەت"ی پێبەخشرا، یەکێک بوو لەو کوردە ناسراوانەی کە بە شکاندنی هێزەکانی ئەڵمانیا لە ڕۆژهەڵات، فشاری لەسەر بەرەی نۆرماندی لە ڕۆژئاوا کەمکردەوە.
4. کورد و پەیامی مرۆیی نۆرماندی
بۆچی بەشداری کورد لە نۆرماندی گرنگە؟ کوردەکان لەو سەردەمەدا باش تێگەیشتبوون کە فاشیزم و نازیزم هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر مرۆڤایەتی. ئەو سەربازە کوردانەی لەوێ بوون، تەنها بۆ وڵاتانی هاوپەیمان نەدەجەنگان، بەڵکو بۆ پاراستنی جیهان لە ئایدۆلۆژیایەکی ڕەگەزپەرستانە دەجەنگان کە کوردی وەک نەتەوەیەکی "نەخوازراو" دەبینی.
جەنگاوەرە بێ ئاڵاکان
مێژووی نۆرماندی پڕە لە چیرۆکی سەربازە کوردەکان کە لە ناو یەکەکانی سوپای ئەمریکا و بریتانیا و فەرەنسای ئازاددا گیانی خۆیان بەخت کرد. هەرچەندە لە 1944 دا ئاڵای کوردستان لە کەناراوەکانی فەرەنسا نەشەکایەوە، بەڵام خوێنی ڕۆڵەی کورد لەگەڵ خوێنی سەربازانی ئازادیخوازی جیهان تێکەڵ بوو بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی نازی.
