Êvara duşemê, 12’ê Cotmehê, Neçîrvan Barzanî, Serokê Herêma Kurdistanê, beşdarî panelêkê ji civîna salane ya «MERI» bû û di gotûbêj û bersivdana gelek pirsan de, li ser aliyên cuda yên têkildarî Herêma Kurdistanê, Iraq û herêmê axivî.
Nivîsa tevahî ya gotûbêjê:
Pirsiyar: Di meha Nîsanê de şerek çêbû û mixabin Hewlêr bû armanca êrîşên dronan, ji ber vê yekê divê em vê mijarê bidin ber xwe. Di heman demê de, wek mêvanên berê, di nav wan de serokwezîrê berê, li ser Iraqê axivîn; ez jî dixwazim li ser Iraqê biaxivim. Paşê dixwazim li ser pirsgirêka Kurd û îdealên Kurd ên li her çar parçeyên Kurdistanê û herêmê biaxivim. Lê bi rastî pirsêk heye ku ez difikirim ji bo hemûyan çêbûye; hinekî berê em tiştek bihîstin, lê ez difikirim zêdetir ji 80 ji sedî yên amadebûyî li salonê fam nekirin mijar çi ye; çîroka Brno çi ye? Kak Bafel li ser kîjan Brno’yê diaxivî?
Neçîrvan Barzanî: Xwezayî ye. Kaq Qubad li vir e? Ez difikirim Kak Bafel di dawiyê axaftina xwe de got: «Ez Brno’ya xwe jî dixwazim», ne wisa ye? Ew Brno mijarek e di navbera Kak Bafel û Birêz Serok Barzanî de, erê, tenê di navbera wan de ye. Di civînekê de ku her sê me beşdar bûn, Kak Bafel ji Birêz Serok daxwaz kir; wek hûn dizanin, Brno sembola destpêka şoreşa Kurdistanê ye ku di sala 1961 bi wê dest pê kir, ne rast e? Wî ji Birêz Serok xwest ku yek çek Brno jê re bibexşîne û ew bersiv da: «Baş e». Ez difikirim Kak Bafel niha jî heman mijarê dixe pêş û dixwaze ew Brno zûtir bistîne. Bêguman em hemû vê mijarê digihînin Birêz Serok û ez difikirim dê pêk bê. Çîroka Brno ev e.
Pirsiyar: Çîroka Brno ronî bû; şeffafî ji bo van mijaran baş e. Birêz, wekî îstîxbarata sûnî destnîşan kir, we saleke tijî çalakî derbas kir; hem wek Serokê Herêmê, hem wek rêberekî siyasî yê Kurd, û hem wek kesayetiya xwe û têkiliyên xwe. Ji ber vê yekê em dikarin van pirsan ji her sê aliyên we bipirsin. Rewş û şertên heyî yên ku Rojhilata Navîn tê re derbas dibe; şerê Amerîka û Israîlê li dijî Îranê, pirsgirêka Tengava Hirmozê, û pirsgirêka krîza aborî ya navneteweyî ya ku hat gotin; gelo ev rewş û tengezarî demkî ne û şerek in wek şerên din? Yan hûn bawer dikin ku ev destpêka qonaxeke nû ye di siyaset û aramî û îstiqrara Rojhilata Navîn de?
Neçîrvan Barzanî: Bêguman ev destpêka qonaxeke nû ye li herêmê. Ya ku dest pê kiriye ne tiştekî demkî ye ku biqede. Ew neketiye ber gumanê ku em wek Kurd di vê navberê de hem derfet hene û belkî tehdît jî hene, lê ez bawer dikim em dikarin derfetên ji bo Herêma Kurdistanê û bi giştî ji bo Kurdan ji tehdîtan gelekî zêdetir bibînin. Ez bi xwe wisa dibînim.
Pirsiyarvan: Ma hûn dikarin tehdîdan ji bo me rêz bikin? Li gorî rêzê, mezintirîn tehdît ji bo Iraq û Herêma Kurdistanê çi ne?
Neçîrvan Barzanî: Ger em rewşa niha ya Iraqê binirxînin, belkî tehdîta herî mezin niha tehdîtek aborî be; yanî pirsa aborî û ku rewşa Iraqê ji aliyê aborî ve ber bi ku ve diçe. Wek hûn dizanin, Iraq bi awayekî zêde girêdayî hinardekirina neftê ye û di dema van şeran de ji sedî 90 zêdetir girêdayî neftê ye, di demekê de ku niha tenê rêya pratîk a hinardekirina neftê Tengava Hurmuzê ye. Yek ji astengiyên mezin ên li pêşiya Iraqê bi giştî ev mijara aborî ye. Ev yek e.
Pirsiyarvan: Erê, tehdîtên din?
Neçîrvan Barzanî: Bêguman tehdîta din ew e ku bi giştî li hember me ye; Iraq û li dû wê Herêma Kurdistanê ber bi kîjan siyasetekê ve diçin? Ma em li Iraqê wek welatekî xwedî serwerî tevdigerin? Wek welatekî asayî ku bi derdorê xwe re û li hundir û derveyî Iraqê têkiliyên baş hebin? Ez difikirim ku ev ji bo Iraqê û Herêma Kurdistanê wek parçeyek ji Iraqê, mezintirîn astengî ye. Ez bawer dikim ku divê Iraq di vê qadê de bi cidî bixebite da ku wek welatekî xwedî serwerî tevbigere û baştirîn têkiliyên bi cîranan û derveyî welat re hebin.
Pirsiyarvan: Ev ji tehdîdan bû, firsend kî ne?
Neçîrvan Barzanî: Firsend pir in. Ger em qala Kurdan bikin, bi xwezayî firsend heye, lê Kurd li her welatê ku lê dijîn, li gorî taybetmendî û jiyana xwe ya li wan welatan rewşên cuda hene; ev ji bo Kurdan li Tirkiyeyê, li Sûriyê û heta li Îranê jî firsendên guncaw in. Kurd bi rastî dikarin van firsendan bigirin û li ser wan bixebitin da ku bibin bingehek ji bo çareserkirina giştî ya vê pirsgirêkê.
Pirsiyarvan: Ez tercîh dikim ku hinek kûrtir biçin û welat bi welat pêş ve biçin, ji ber ku dema em nûçeyan dixwînin, hêvî kêm e. Heta dema rewşa Herêma Kurdistanê, Rojava, pêvajoya aştiyê li Bakur an Rojhilat û Îranê tê analîz kirin, nûçe û analîz ne erênî ne. Lê hûn dibêjin ku firsend heye; hûn çi difikirin ku em welat bi welat lêkolîn bikin? Werin em ji Bakurê dest pê bikin; pêvajoya aştiyê di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyeyê de, li gorî nirxandina we ew çiqas cidî ye û çiqas metirsî heye ku ji rêça xwe derkeve?
Neçîrvan Barzanî: Ez difikirim sibê birayê min ê hêja Kak Tuncel Bakirhan paneliyek heye û ew dikare zêdetir li ser vê mijarê biaxive, lê bila ez dîtina xwe bêjim. Li Herêma Kurdistanê her tim ev pirs heye ku gelo ev pêvajoyekî cidî ye an ne? Pîvanên cidîbûnê yan Ew tiştên naskirî û eşkere ne. Ez bi xwe di hevdîtinên xwe yên bi Serokê Komarê Erdoğan re—heta dema ku hêj bi wî re nehatibûm hevdîtin û bi tevahî fam nekiribû ka ew cidî ye an na—lê bi rastî di van du salên borî de, ya ku min ji Serokê Komarê Erdoğan dîtiye ev e ku ev pêvajoyek cidî ye. Ya ku min li Îmraliyê dîtiye û jê agahdar im, ji aliyê birêz Abdullah Öcalan ve jî cidî ye. Birayên me yên di DEM Partiyê de jî pir di naveroka mijarê de ne û wan jî bi cidî li vê pirsgirêkê nêzîk bûne. Ez bawer im ku ev pêvajoyek bi awayekî cidî pêş ve diçe, lê dibe ku gilîyek hebe ku gav hêdî ne. Li gorî min, ev pir xwezayî ye; tu nikarî hêvî bikî ku hemû van pirsgirêkan ji pêvajoyekê ya ku 40 salên krîzê, 40 salên şerê, 40 salên hevdu nexwendin, 40 salên înkarkirinê û 40 salên ji neteweyekê re gotina «tu tune yî» hebûne, di yek şevê de bêne çareserkirin. Lê bila em li pêvajoyê binêrin; ger di van du salan de tu tiştek nehatibe kirin, herî kêm du sal in ku dayikên xemgîn nehatine çêkirin û kesek nehatiye kuştin. Ev ne kêm e. Du sal in pêvajoyek berdewam e ku her çiqas hêdî pêş ve biçe jî, lê şer tune ye. Ji ber vê yekê, vê bizanin; heta ger em tu destkeftiyekî din jî nebin, tenê nebûna şer û kuştinê heta niha destkeftiyekî mezin e. Ez vê wekî pêvajoyek cidî dibînim. Dibe ku gav ne bi wê lezê be ku em dixwazin, lê ew di rêyek rast û bi arasteyek rast ve dimeşin. Ji bo ku vê jî ji we re bibêjim; di hevdîtinekê de min ji Serokê Komarê Erdoğan re got: «Birêz Serok, cîhan pir guhertiye.» Wî pirsî: «Çi guhertiye?» Min bersiv da: «Hûn difikirin, me Kurd—di wê demê de Bahçelî li nexweşxaneyê bû û nexweş bû—got: em Kurd niha dua dikin û dibêjin: Xwedê saxlemîya Bahçelî baş bike!» Min got ev nîşaneya guherînê ye, nîşaneya vê ye ku em li vê pêvajoyê pir cidî dinêrin û hêvî dikin ku bigihîje encamê.
Pirsiyar: Rola Herêma Kurdistanê çi ye? Ew çawa alîkariyê dike?
Nêçîrvan Barzanî: Rola Herêma Kurdistanê—dema ku ez dibêjim Herêma Kurdistanê, mebesta min tevahiya herêmê ye, yanî hem Hewlêr û hem jî Silêmanî—roleke alîkar ji bo vê pêvajoyê ye. Em alîkariya vê pêvajoyê dikin. Ya ku li ser milê me ye ne navbeynkariyê ye, lê her tiştê ku ji aliyê her du aliyan ve ji me re hatiye gotin û wekî Herêma Kurdistanê li ser milê me bûye, me kirîye û em amade ne bikin. Ez naxwazim bikevim nav hûrguliyên karên hatine kirin, baştir e em nekevin nav hûrguliyan; lê ew tiştên ku bi Enqere û Qendîlê re pêwîst bûn, û li ser milê herêmê û Hikûmeta Herêmê û bixwe li ser milê me bûn, me kirine û em ê gavên xwe bidomînin. Wekî ku hûn dizanin, qanûn li Parlamentoya Tirkiyeyê hate pejirandin; îro an duh jî Encumena Ewlekariya Tirkiyeyê li ser vê mijarê civînek kir. Divê em li hemberî vê pêvajoyê sebirkar bin, divê gelek sebir jî bikin, lê ya ku ez dixwazim bibêjim ev e ku ez bawer im ew di rêya xwe ya rast de ber bi çareserkirina pirsgirêkan ve diçe.
Pirsiyar: Ger pirsgirêk bêne çareserkirin, Herêma Kurdistanê dê çi destkeftiyek bi dest bixe?
Nêçîrvan Barzanî: Gelek destkeftiyên mezin hene. Siyaseta Herêma Kurdistanê wekî prensîb ev e ku ev pirsgirêk divê li her welatekî li gor taybetmendiyên wî yên taybet, û di çarçoveya wî welatî û ew cografyaya ku Kurd lê dijîn de, bêne çareserkirin. Bêguman, heke ev pirsgirêk bê çareserkirin, li gorî min ji bo Herêma Kurdistanê jî qonaxeke nû û destpêkeke nû dê dest pê bike; hem di têkiliyên hemalî aliyên wê bi Tirkiyeyê re û hem jî di warê hevderdî û piştgiriya birayên me yên li Tirkiyeyê de.
Pirsiyar: Wisa, ev yek ji bo Herêma Kurdistanê aliyek heye û ji bo Tirkiyeyê bixwe aliyek?
Neçîrvan Barzanî: Ji bo Herêma Kurdistanê aliyek heye û ji bo Tirkiyeyê bixwe aliyek. — Bila vê jî zêde bikim — Tirkiye jî dê bikeve qonaxeke pir girîngtir. Yanî ne wisa ye ku em bibêjin tenê Kurd; heke ev pirsgirêk bê çareserkirin, Tirkiye jî ji vê qonaxa heyî dê bikeve qonaxeke pir cuda da ku bikaribe rola xwezayî ya xwe li herêmê bilîze. Ji ber ku çareserkirina vê pirsgirêkê tiştekî biçûk nîne, pir mezin e û bi rastî heke kesek hêjayî wergirtina Xelata Nobel be, divê ew kes be ku vê pirsgirêkê çareser dike. Li gorî min kesê yekem, Birêz Serokomar Erdoğan e.
Pirsiyar: Heke ev pêvajoya aştiyê ji bo Herêma Kurdistanê, ji bo Kurdên Tirkiyeyê, ji bo doza Kurd û ji bo Tirkiyeyê bixwe baş e, ew ku bi ser nekeve ji bo kîjan kesî sûdmend e? Kî dikare wê ji rê derxîne an wê xera bike?
Neçîrvan Barzanî: Pirsiyarekî pir şermok e! Heke derfetek heye, bila em ji wê derbas bibin, lê ya girîng ew e ku em hemû pabendî wê bin û alîkariyê bikin da ku ev pêvajoyê serkeftî bibe û derfetê nede destên ku naxwazin ev pêvajoyê serkeftî bibe. Ew kesên ku naxwazin ev pêvajoyê serkeftî bibe, ew kes in ku dijminê Kurd û dijminê Tirkiyeyê bixwe ne û naxwazin ew serkeftî bibe.
Pirsiyar: Di dema diwanzdeh mehên borî de, heke em behsa Rojava bikin, li wir gelek bûyer qewimîn. Nirxandina we ya hemû wan bûyeran çi ye, û ji wê girîngtir, encama heyî ya ku em jê re dijîn û nûnerên Rojava jî li vir amade ne, nirxandina we ya tiştê ku gihîştine çi ye?
Neçîrvan Barzanî: Li gorî nirxandina min, ya ku heta niha hatiye kirin — heke mirov bi awayekî realist li wê binêre — karê Rojava hêsan nebû, lê ez spas û pêzanînê ji bo gavên ku wan avêtin dikim, ji ber ku ew realist bûn. Têgihiştina wan ji rewşê têgihiştineke realist bû û bi rastî dibe ku ji ya ku wan kiribû zêdetir nekaribû. Xwezayek heye; wekî min got, bo nimûne hûn nikarin modela Herêma Kurdistanê ya Iraqê li Sûriyeyê bicîh bikin. Cudahiyên gelek hene; cografya cuda ye, tevlihevahiya civakî li Sûriyeyê cuda ye. Hûn nikarin vê modelê li wir bicîh bikin. Di gera min a Sûriyeyê de, ya ku min di hevdîtina bi Serokê Sûriyeyê, Serok Ahmed Şera, re dît ew bû ku wan bi rastî dijminatiya Kurdên tune; me li ser vê mijarê bi berfirehî axivî. Niha em gavên ku ji bo yekgirtina hêzên ewlehiyê tên avêtin dibînin û ev pêvajo baş pêş ve diçe. Di mijara perwerdeyê de jî, ya ku ji bo hevalên li wir û ji bo Kurdan pir girîng bû, pêşketin hatiye bidestxistin. Lê li gorî min, ew dem e ku em dikarin bibêjin pêşketina temam hatiye bidestxistin ku ev maf di destûrê de Sûriye bê domdarî bên bicihkirin; mafên Kurdan û mafên hindikahiyên din. Sûriye tenê welatekî Erebî nîne; Sûriye welatek e ku Ereban, Kurdan, Dürziyan û Elewiyan tê de hene. Ya girîng ew e ku mafên van hindikahiyan di çarçoveya Sûriyeyeke yekgirtî de bêne garantîkirin. Kurd jî di heman çarçoveyê de ne. Ya ku heta niha bi hewldana birayan hatiye kirin, tiştekî baş e. Dîsa ya girîng yekgirtina gotara Kurdan li wir e, bi beşdariya hemûyan û hemû hêzên siyasî; hebûna gotareke yekgirtî li Şamê pir girîng e da ku di dawiyê de bikaribin mafên Kurdan di destûra domdar a Sûriyeyê de bicih bikin. Nêrîna min li ser sîstema ku niha Sûriyeyê birêve dibe û bi taybetî serokê komarê Ehmed Şera, ew e ku ew bi rastî dixwazin pirsgirêkan çareser bikin.
Pirsiyar: Ev xala ku we behs kir girîng e, ji ber ku hûn bi nasîna kesayetiyan û analîza kesên navdar tên nasîn. Dema hûn dibêjin serokê komarê yê Sûriyeyê bi pirsgirêka Kurd re tu girêk tune ye, li gorî min ev nirxandin girîng e.
Neçîrvan Barzanî: Kakê Ezîz, tenê ji aliyê sembolîk ve, peyama ku ew şand û protokola pêşwaziyê ya me bixwe nîşan dida ku dixwest ji min re bibêje tu girêkek bi Kurd re nînim. Em li balafirgeha Şamê daketin; bi nameyekê ku bixwe serokê komarê bi zimanê Kurdî şandibû, pêşwazî li me hat kirin. Li her derê alayên Kurdistanê û Iraqê bilind kiribûn. Ew dixwest peyamekê bide; heta menûya xwarinê bi zimanê Kurdî hatibû nivîsandin; mebesta wî ew bû ku bibêje: ez tu girêkek nînim, dixwazim û bawer dikim ku têgihiştin heye. Lê bêguman ew jî pirsgirêkên biçûk nînin; Sûriye welatekî hêsan nîne, Sûriyeyeke pir dijwar û wêran e. Avakirina nû ya Sûriyeyê di hemû waran de dem digire. Ez kêfxweş im ku birayên me li Sûriyeyê, Kak Mezlûm û hevalên wî û yên din, bi awayekî realîst li mijarê nihêrîn. Mirov carinan xewn û xwestekên xwe hene, lê carinan rastiyek heye ku divê hûn li gor wê bijîn. Wan bi rastiya mijarê re li hev kirin û ev realîzm di rûbirûbûna pirsgirêkan de, li gorî min, ji bo Kurdan pir pir girîng e. Bila em wê biçûk nehesibînin, bêbuhayî nîşan nedin û bizanin ku karê wan li welatekî ku nasname nedida Kurd û Kurd wekî hemwelatiyê Sûriyeyê nedihesiband, pir girîng bû. Niha hûn tên û nêzîkî 13 hezar kesan di artêşa Sûriyeyê de bicih dikin, 17 hezar kes hêdî hêdî dikevin nav dezgehên ewlekariyê, mijara perwerdehiyê tê lêkolînkirin ka ew çawa dikarin bixwînin; ev hemû karên pir cidî û pêşketî ne û divê em wan wekî ku ne bin bibînin.
Pirsiyar: Ev nirxandin girîng e, ji ber ku di medyayên Kurdî de carinan gilî tê kirin ku ev destkeftî ji asta fedakariyê, têkoşînê û şehîdên ku li Rojavayê hatine pêşkêşkirin kêmtir in. Lê nirxandina we li ser realîzmê disekine. Xalekî din, we got ku rewşa Herêma Kurdistanê li Iraqê ji rewşa Rojavayê li Sûriyeyê cuda ye. Ez dixwazim du pirsan bipirsim: yekem, Rojava ji ezmûna Herêma Kurdistanê çi fêr bibe? Duyem, ji aliyê me ve çi xeletî hatine kirin ku ew dubare nekin?
Neçîrvan Barzanî: Berê jî van gotinan bi General Mezlûm re parve kiribûm û ji wî re gotibûm ku di hin tiştan de ji me fêr bibin. Me xeletî kirine û divê em qebûl bikin ku ew xeletî bû; ji me fêr bibin û ew Şaşiyan nekin. Ne hewce ye nimûne bên dayîn, lê min jê re got û em li hev bûn ku divê realîst bin. Tenê tiştek dibêjim: Kurd, li ku derê bijî jî, divê bi realîstî li rewşa xwe ya li wan welatên ku têde dijî binêre; heta çi radeyê gengaz e? Ew sînor li ku ye? Di sala 2005 de, gelo destûra Iraqê ji bo Kurdan destkeftiyek kêm bû? Qet na. Heke hûn dîroka Iraqê lêkolîn bikin, ew destûrê ku mafên Kurdan nas kir, bi hewildanên hemûyan, bi taybetî bi hewildanên serokê merhum Mam Celal û bi sebra dirêj a serok Barzanî pêk hat û hemû hêzên siyasî piştgirîya wê kirin. Lê dema serok vegeriya û jê pirsîn, got: «Ev hemû daxwazên me nîne, lê ew tiştê ku me bi dest xistî hindik nîne, belkî mezin e.» Ew me ji qonaxekê ber bi qonaxeke din ve bir û ev belge heye ku gelê Iraqê dengê xwe pê da û di destûra daîmî ya Iraqê de hate sabît kirin. Ev rastiyên ku Kurd, li ku derê bijî jî, divê li gor şertên wî welatî li wan binêre.
Pirsiyar: Werin em biçin ser Îran û Kurdistana Îranê; şerê vê biharê, ew şerê ku di vê biharê de qewimî, pirsa Kurdistana Îranê kir mijarek navneteweyî. Hin dibêjin ku beşdar nebûna hêzên siyasî yên Kurdan ên Îranê di vî şerî de derfeteke winda bû; hinên din dibêjin na, ew karekî rast bû ku nehat kirin, ji ber ku dibe ku hem Kurdistana Îranê zirarê bibîna û hem jî agir ber bi Herêma Kurdistanê ve belav bibe. Hûn çawa li van herdu dîtinan dinêrin?
Neçîrvan Barzanî: Di vê mijarê de dixwazim pir eşkere û zelal bim: mixabin hêzên opozîsyona Kurdan a Îranê pir bêberpirsiyarane tevgeriyan û Herêm danî nav rewşeke pir xirab. Ew tiştê ku di torên civakî de dikirin û vedigotin, wisa bû ku ev hêz ber bi ketina hundirê Îranê ve diçin; wan Herêm xist ber metirsiyeke pir mezin û li hember Herêma Kurdistanê ya Iraqê pir bêberpirsiyarane tevgeriyan. Di destpêka şer de, me polîtîkayeke diyarkirî hebû; em bi Silêmanî re —birayê min Kak Qubad li vir e— û bi Kak Bafil re her roj di têkiliyê de bûn. Polîtîkaya me ew bû ku Herêm nebe beşek ji vî şerî. Şer, şerê me nebû, Îran welatekî cîran e û nêzîkî 600 kîlometre sînorê hevpar bi wê re heye. Ne gengaz bû û ne jî gengaz e ku Herêma Kurdistanê bibe cihê tehdîdkirina Îranê. Nabe ku hûn hêzeke çekdar bin li Herêma Kurdistanê, Herêmê ji xwe re cihê aram bibînin û ji hundirê Herêmê welatê cîran tehdîd bikin. Ev ne li gorî mafê navneteweyî destûrdar e û ne jî li gorî qanûn û destûra Iraqê ye, û heta heke ji bo Kurdistanê jî bi sûd bûya divê nehata kirin. Mixabin wan xwe qehremanên şerê didîtin, lê em ji destpêkê dizanîn ku ev destûrdar nîne. Nêrîna me li ser vê mijarê zelal bû; wek Yekîtî û Partî, ji roja yekem ve me sînor kontrol kirin, hêz şandin û bi eşkere ragihand ku em ê destûr nedin ku ji hundirê Herêmê tu cureyekî çalakî bê kirin.
Pirsiyar: Di peyamên Kak Bafil de jî berê behsa vê mijarê hatibû kirin; niha xuya ye ku di mijarên stratejîk de li ser parastina vê ezmûnê jî li hev in.
Neçîrvan Barzanî: Di mijarên stratejîk de, li Bexdayê û di van mijaran de Ji aliyê stratejîk ve, ev şer ezmûnek pir girîng bû, lê di wê ezmûnê de em bi koordînasyona heyî ya di navbera xwe de pir serkeftî derketin. Tevî cudahî û hemû pirsgirêkan, ji bo parastina hebûna Herêma Kurdistanê dest bi dest kar kirin.
Pirsiyar: Derfeta ji bo Kurdistana Îranê çi ye?
Neçîrvan Barzanî: Li gorî raya min, derfet ji bo Kurdistana Îranê dê bê. Me berê jî hewl daye û di vê mijarê de bêdeng nebûne, lê wek min got, divê li her welatekî li gor taybetmendiyên taybet ên wî welatî be. Di hemû dîtinên me de li Tehranê, beşek ji sohbetên me li ser heman mijarê ye.
Pirsiyar: Piştî vê şerê çi dibêjin? Ma piştî vê şerê raya Tehranê li ser rewşa Kurdên Îranê guherî ye?
Neçîrvan Barzanî: Ez difikirim ku dibe ku hêj negihiştibe gihiştina tevahî, lê heke pirs ev be ku gelo li ser tê fikirîn, li gor baweriya min bi awayekî pir cidî li ser tê fikirîn. Pêşniyara min ew e ku pirsgirêka Kurd li van welatan pirsgirêkekî cidî ye û bi ji bîrkirin û înkarkirinê nayê çareserkirin. Duyem, çareserkirina vê pirsgirêkê divê li gor taybetmendiyên wan dewletan be. Em nikarin tu modelî pêşniyar bikin û bibêjin li Îranê an Tirkiyeyê li gorî filan modelê bicîh bikin, lê em dibêjin ku divê li gor taybetmendiyên hundirîn ên welatê xwe vê pirsgirêkê çareser bikin. Siyaseta înkarkirinê nikare heta hetayê bidome.
Pirsiyar: Ka em behsa Iraqê bikin; derketina hêzên Amerîkî heta çi radeyê xeter e? Gel di dilê xwe de ditirsin ku heke Amerîka derkeve, dê kî parastina Herêma Kurdistanê bike? Helwesta we ya li ser derketina hêzên Amerîkî çi ye?
Neçîrvan Barzanî: Ez difikirim ku birêz Sudaniyê ew mijar bi berfirehî rave kir, lê bihêlin ez jî raya xwe bibêjim: Yekem, hêzên Amerîkî û hêzên din di sala 2014 de, dema DAIŞ êrîş kir, bi daxwaza fermî ya Hikûmeta Iraqê û bi nameyek fermî hatin û yek ji şertên Iraqê ew bû ku ev koalîsyon ji aliyê Amerîka ve were rêberkirin. Ji sala 2014 ve heta niha gelek guherîn çêbûne. Pir xwezayî ye ku îro, piştî nêzîkî 10 heta 12 salan, Iraq êdî hewcedariya koalîsyonekî ewqas mezin tune be, ji ber ku ev nav baweriyê ji holê radike û dibe sedem ku gel baweriya xwe bi Iraqê neyne û ji bo veberhênanê neçe wir. Iraq hewce ye ku serweriya xwe hebe, lê divê welat ji bo hevkariya ewlehiyê pêwendiyên dualî bi van welatan re hebe. Em spasdarê hêzên ku hatin û alîkarî kirin in, lê îro Iraq gihiştiye qonaxekê ku dikare li hember pirsgirêkan bisekine. Di mijara parastina welat de: yekem, Iraq û Herêma Kurdistanê hewcedarê pergala berevaniya hewayî ne. Heta ku ez haydar im, di navbera Iraq û Amerîkayê de lihevkirinek heye û nêzîkî 52 xalên li Iraqê ji bo bicihkirina pergala berevaniya hewayî hatine diyarkirin ku Herêma Kurdistanê jî di nav vê pergalê de ye; ji ber ku hemû Iraq pê hewce ye. Duyem, mijara çekan divê tenê di destê dewletê de be. Nayê ku ji hundirê Iraqê welatên cîran û herêm Kurdistan tehdît kir. Ev destpêka serweriyê ye: çawa gengaz e ku çekek li derveyî îradeya dewletê hebe? Di warê pratîkê de, ew kesên ku DAIŞ têk birin artêşa Iraqê, pêşmerge û Heşda Şe‘bî bûn ku fedakariyên mezin kirin û xwîn dan. Îro jî pêşmerge û gelê Kurdistanê amade ne ku ji axa xwe biparêzin. Lê faktora herî girîng ji bo parastina herêmê, li kêleka hêza parastina hewayî, dîplomasî, diyaloqa rast û lihevhatin bi derdorê ye.
Pirsiyar: Zêdetirî bîst sal e ku hûn bi Bexdayê re danûstandinê dikin; di vê ezmûnê de hûn çi fêr bûn ku di sala 2005 nizanibûn?
Neçîrvan Barzanî: Di sala 2005 de, bi hêvî û armancên mezin, me destûra Iraqeke federal û demokratîk nivîsand ku bingeha wê hemwelatîbûn be; ne tenê ji bo Herêma Kurdistanê, lê ji bo hemû Iraqê. Me destûrek nivîsand ku difikirîn Iraqê ji qonaxekê derbasî qonaxeke bi tevahî cuda dike. Ya ku me jê fêr bû ew e ku pirsgirêka sereke neçalakkirina destûrê ye. Pirsgirêka di navbera herêmê û Bexdayê de kesane nîne, ne xeletiya filan serokwezîr an kesekî din e, lê meseleya pergala rêvebirina Iraqê ye. Li ser kaxezê pergala federal heye, lê di rastiyê de naveroka pergalê federal nîne, belkî komek qanûnên kevn ên rejîma borî ye ku wezîrên Iraqê neçar dike li gorî wan qanûnan bi herêmê re mijûl bibin. Ji ber vê yekê dixwazim bibêjim, heke em Iraqeke dixwazin ku hemû me bi aramî tê de bijîn, rêya wê bicihanîna destûrê ye. Mifteya vê pirsgirêkê bicihanîna destûrê ye; destûr bi wateya ku hem erkên me hene û hem mafên me. Navê welatî datînin welatekî federal; girîng e ku ji bo bicihanîna destûrê diyalogeke cidî dest pê bike, hemû destûr bê bicihanîn, lê pêşînî jî diyar in: dabeşkirina dadperwerane ya dewlemendiyên xwezayî û dahatan û dadgeha federal. Heke qanûna neft û gazê û qanûna dahatan hebe — gelek caran dibêjin pirsgirêka Kerkûkê pir girîng e, ev rast e û ez li vir naçim nav vê danûstandinê — lê heke qanûna neft û gazê û qanûna dahatan hebe, wê demê pirsgirêkên li deverên kevn û deverên nakok jî pir kêm dibin. Mijara dadgeha federal ji bo Iraqê pir girîng e. Heke em Iraqeke dixwazin ku hemû me tê de hesta hemwelatîbûnê bikin, li gorî dîtina min mifteya wê destûr e.
Pirsiyar: Li Herêma Kurdistanê piştî hilbijartinan, li ser avakirina kabîneya nû hinekî bêhêvî çêbûye; inîsiyatîfa we ji bo nêzîkkirina Partî û Yekîtî û avakirina hikûmetê çi ye?
Neçîrvan Barzanî: Rast e ku demeke dirêj e — ez difikirim ku me rekorek şikandiye û heta ji Belçîkayê jî di derengmayîna avakirina hikûmetê de pêş ketine — û ev tiştekî nexweş e. Gelê Kurdistanê baweriyeke mezin da hêzên siyasî û rêjeya beşdarbûna hilbijartinan nêzî 72 sedî bû ku rêjeyeke pir bilind e. Ev dengan emanet in, emanetên vî gelî ne. Ev pergala dengdanê û demokrasî bi daxwaza xwe ya me hatiye avakirin û kesek ew li ser me ferz nekiriye. Di vê dema ku hikûmet nehatiye avakirin de, cihê kêfxweşiyê ye ku di mijarên girêdayî karûbarên stratejîk de, dîtinên herdu partiyên Partî û Yekîtî ji hev dûr nînin û nêzî hev in. Ez bi xwe herdem bi vê mijarê re mijûl im; min bihîst ku Kak Bafil got em di nîvê rê de ne, ez jî li ser heman dîtinê disekînim. Hefteya borî civînên baş kirin, em li bendê ne ku vê hefteyê an hefteya pêş civînên Ez hêvîdar im ku em dîsa hevpeyvînek hebe, da ku em bikaribin rêyek ji bo avakirina hikûmetê bibînin.
Pirsiyar: Di raporekê de li ser malpera nûçeyan a Axiosê hatibû gotin ku we di navbera Tehran û Washingtonê de navbeynkarî kiriye. Di vê derbarê de hûn çi dibêjin?
Neçîrvan Barzanî: Carinan di dîplomasiyê de meriv dikare karan bi rêyên din jî pêk bîne. Ya ku di wê raporê de hatibû gotin, heta radeyekî mezin rast bû. Em naxwazin ji pêdiviyê zêdetir li ser xwe biaxivin, lê me ew rol lîst. Ev mijar li Washingtonê bi spasdarî hate pêşwazîkirin û cihê spasê ye ku ji aliyê rayedarên Îranê ve jî bersiveke pir baş ji vê destpêşxeriyê re hate dayîn.
Pirsiyar: Peyama we ji bo ciwanan di deh heta bîst salên bê de çi ye, hûn ji wan re çi dibêjin da ku dilê wan bi vê ax û welatê xwe re xweş be?
Neçîrvan Barzanî: Bila em li dîrokê binêrin ku em ji ku derê hatine û gihiştine ku derê. Ev gel ji êş, wêrankirinê, bombardûmana kîmyayî û koçberiyê gihiştiye îro. Me ev rewş — bi hemû başî û xerabiyên wê re — anîye vê derê. Peyama min ji bo ciwanan ev e: Ji kerema xwe van destkeftiyan biçûk nebînin, ji ber ku we di serdema wan êşan û rojên dijwar ên ku nifşên berê jê derbas bûne de nejiya. Ev emaneteke pir mezin e û divê ciwan vê emaneta ji vê derê bistînin û wê ber bi baştirbûnê ve bibin. Ne pêwîst e ku her tiştê ku me kiriye rast bûbe; di vê karwanê pêncî-şêst salî de çewtiyên jî çêbûne, lê ya girîng parastina vê ezmûnê ye. Ew hezkirin û dilsozî ji bo ax û welat e. Di her maleke vê welatê de çîrokeke tijî êş û fîdakariyê veşartî ye. Ya ku îro em heye divê, bi hemû kêmasiyên wê re, qîmetê bidinê. Ji nifşa nû dixwazim ku bi nêrînek nûjen vê karwanê bibe pêş; îro serdema zanistê, îstîxbarata destkirdî û pêşketina teknolojiyê ye, ciwanên me divê xwe ji bo vê qonaxê amade bikin. Dema ez van ciwanan dibînim, hêvîyek mezin di min de çêdibe ku ew berpirsiyariya xwe ya giran fam dikin û dizanin divê çi bikin. Ez bawer im ku ew dikarin ji me pir baştir ji welatê xwe re xizmet bikin.
